ایران در سالهای گذشته برای حفظ جریان صادرات نفت در شرایط تحریم، به شبکهای از نفتکشهای موسوم به «ناوگان سایه» تکیه کرده است؛ ناوگانی که بخش عمده نفت خام کشور را با تخفیفهای قابلتوجه روانه بازار چین میکند. اگرچه این مسیر غیررسمی به دولت امکان داده بخشی از درآمدهای حیاتی خود را حفظ کند، اما در عین حال اقتصاد ایران را در معرض مجموعهای از ریسکهای پرهزینه، از فشارهای سیاسی گرفته تا عدم شفافیت مالی و آسیبپذیری ساختاری، قرار داده است.
بر اساس برآوردها، ایران برای ترغیب چین به خرید نفت تحریمی، حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد تخفیف ارائه میدهد و علاوه بر آن، هزینههایی مانند انتقال کشتی به کشتی، واسطهها، تغییر هویت محموله و نقلوانتقالهای مالی پنهان را متحمل میشود؛ طوری که حدود ۳۰ درصد از درآمد بالقوه نفتی کشور هدر میرود.
گزارش شرکت کپلر نشان میدهد که نفتکشهای حامل نفت ایران به طور معمول با خاموش کردن سیستم شناسایی خود (AIS) وارد خلیج فارس میشوند، پس از بارگیری در جزیره خارک یا بندرهای دیگر، چند روز بعد با محموله کامل ظاهر میشوند و از طریق انتقال کشتی به کشتی در نزدیکی سنگاپور، نفت را با هویت جعلی وارد چین میکنند.
در واقع نفتکشهای متعددی که به عنوان ناوگان سایه شناخته میشوند، در مسیر فروش نفت ایران نقش ایفا میکنند. اما باید دید چه تعداد نفتکش در فروش نفت ایران نقش ایفا میکنند و ظرفیت آنها چقدر است؟
روسیه، ایران و ونزوئلا که با تشدید تحریمهای غرب مواجهاند، برای تداوم صادرات نفت خام و فرآوردههای نفتی خود به حملونقل دریایی پنهان متکی شدهاند. بر اساس دادههای S&P Global و Maritime Intelligence Risk Suite، ناوگانهای مخفی این کشورها در مجموع شامل ۹۷۸ نفتکش با ظرفیت ۱۲۷ میلیون تُن وزن مرده (dwt) – حداکثر وزنی که یک کشتی میتواند با خیال راحت حمل کند بدون اینکه غرق شود یا ایمنی آن به خطر بیفتد – هستند که نزدیک به ۱۹ درصد از کل ظرفیت ناوگان نفتکشهای جهان را تشکیل میدهد.
بیشتر این کشتیها قدیمی، فاقد بیمه و در زمان انتقال محموله در دریا اغلب سیستمهای ردیابی خود را غیرفعال میکنند؛ موضوعی که نگرانیهای جدی در حوزه ایمنی و انطباق مقرراتی ایجاد کرده است. با این حال، خریداران و بهویژه چین، همچنان مایل به جذب این جریانهای نفتی هستند.
بر اساس تحلیل دادههای S&P Global Commodities at Sea و Maritime Intelligence Risk Suite، تا ماه نوامبر سال ۲۰۲۴، حدود ۵۸۶ نفتکش با ظرفیت ۵۷.۲ میلیون تن وزن مرده ممکن است در حمل نفت تحریمشده روسیه نقش داشته باشند. همچنین ۱۵۵ نفتکش با ظرفیت ۳۵.۷ میلیون تن وزن مرده در انتقال نفت ایران فعال بودهاند.
بر اساس گزارش worldports، تعداد کشتیهای ایران ۱۷۰ نفتکش تا سال ۲۰۲۵ برآورد شده است که با ظرفیت ۳۴.۲ میلیون dwt، شامل ۸۶ ابرنفتکش (VLCC) است که در خلیج فارس، جنوب شرق آسیا و سایر مناطق فعالاند.
برآوردهای نشریه Lloyd’s List نشان میدهد که ناوگان تاریک LPG (گاز مایع) ایران شامل بیش از ۱۱۰ کشتی است که از این تعداد ۵۹ فروند VLGC (کشتی بسیار بزرگ حمل گاز مایع LPG) هستند. اکنون بیش از ۲۵ فروند VLGC، معادل بیش از ۴۰ درصد کل ناوگان VLGC مرتبط با ایران، تحت تحریم قرار گرفتهاند.
از سال ۲۰۲۴ به بعد، تحریمها هم از نظر تعداد و هم از نظر ظرفیت (DWT) بهشدت تشدید شدهاند، و در ۲۰۲۵ جهش بیسابقه داشتهاند. این آمار نشان میدهد که تحریمهای آمریکا علیه کشتیهای حامل LPG طی سالهای ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵ از یک رویکرد محدود و نمادین به یک استراتژی هدفمند و ظرفیتمحور تغییر کرده است؛ بهویژه از سال ۲۰۲۴ به بعد، علاوه بر افزایش تعداد کشتیهای تحریمشده، تمرکز اصلی بر کشتیهای بسیار بزرگ (VLGC) بوده که ستون فقرات صادرات LPG ایران را تشکیل میدهند، طوریکه در اکتبر ۲۰۲۵ با وجود تحریم ۱۱ کشتی، مجموع وزن مرده آنها به حدود ۳۶۹ هزار تن رسیده است.
با این حال تمامی اعداد بیانشده، برآورد موسسات بینالمللی هستند و هیچگونه آمار رسمی از سوی ایران در این زمینه وجود ندارد.
