دوران بررسیهای فصلی برای رعایت تحریمها به سر آمده است. در گزارش اخیر موسسه کپلر، تحلیلگران ریسک با مرور درسهای سال ۲۰۲۵ هشدار دادند که سال ۲۰۲۶ آزمون بسیار سختتری برای چارچوبهای نظارتی خواهد بود. بررسی رفتار شناورها و تحلیل دادههای شبکه، نشان داد که چگونه ریسک در حال جابهجایی میان مسیرها و واسطههاست و چرا روشهای سنتیِ مبتنی بر «لیست سیاه» دیگر پاسخگو نیستند.
مدلهای سنتی تطبیق که صرفا بر اساس چکلیستها و لیستهای سیاه عمل میکردند، دیگر کارایی لازم را ندارند. دلیل این امر ساده است. شبکههای غیرقانونی اکنون بهصورت بلادرنگ خود را با موجهای اجرایی تحریمها سازگار میکنند.
در سال ۲۰۲۶، ارزیابی ریسک دیگر منتظر اعلام رسمی تحریمها نمیماند؛ بلکه بر اساس «الگوهای قابل تشخیص تشدید رفتار» و سیستمهای امتیازدهی ریسک اختصاصی هدایت میشود. به بیان دیگر، شناسایی خطر باید قبل از وقوع تخلف صورت گیرد، نه پس از غافلگیر شدن توسط لیستهای تحریمی جدید.
سال گذشته میلادی شاهد تشدید بیسابقه فشار بر حملونقل دریایی بودیم. تحریم کشتیها در بازه ژانویه تا دسامبر ۲۰۲۵ نسبت به سال قبل ۷۷ درصد افزایش یافت و بیش از ۷۰۰ کشتی برای اولین بار در لیست سیاه قرار گرفتند.
همچنین اجرای تحریمها پیوسته نبود، بلکه در امواج سهمگین و متمرکز در ماههای ژانویه، مه و اکتبر رخ داد که با بهروزرسانیهای سقف قیمت نفت در ماه ژوئیه تکمیل شد. تعداد کل کشتیهای تحریمشده طی پنج سال اخیر رشدی ۳۷۳ درصدی داشته است؛ از کمتر از ۴۰۰ کشتی در دسامبر ۲۰۲۰ به بیش از ۱۸۰۰ کشتی در دسامبر ۲۰۲۵ رسیده است.
ناوگان موسوم به سایه که مسئول فروش نفت تحریمی است، نهتنها کوچک نشده، بلکه پیچیدهتر و بزرگتر شده است.
تعداد کشتیهای فعال در ناوگان سایه اکنون از ۳۳۰۰ فروند فراتر رفته و ماهانه حدود ۳۰ کشتی جدید به این ناوگان اضافه میشود.
همزمان با موجهای اجرایی تحریم، روشهای فرار نیز پیچیدهتر شد. برای مثال، تنها در ماه مه ۲۰۲۵، بیش از ۲۰۰ مورد دستکاری در سیستم شناسایی خودکار (AIS Spoofing) ثبت شد. همزمان، انتقالهای پنهان کشتیبهکشتی (Dark STS) به رکورد بیش از ۳۰۰ مورد رسید.
هابهای کلیدی مانند بندر دمیاط (مصر)، مدیترانه شرقی و قبرس اکنون نقش اساسی در اختلاط و توزیع مجدد نفت دارند. نرخ استفاده از کشتیها در این مناطق نشان میدهد که عملیاتهای مکرر برای پنهانسازی منشأ بار انجام میشود. همچنین شبکههای قاچاق به سمت حوزههای قضایی با قوانین پیچیدهتر یا مبهمتر در حال حرکت هستند تا اجرای قانون را دشوارتر کنند.
بهرغم تمام سختگیریها، حجم تجارت از مبادی تحریمی (مانند ایران و ونزوئلا) ثابت مانده یا حتی اندکی رشد کرده است. تحریمها نتوانستند جریان نفت را قطع کنند، اما لجستیک آن را بسیار پیچیده کردند.
نتیجه این پیچیدگی، انباشت بیسابقه «نفت روی آب» است که تا ژانویه ۲۰۲۶ به نزدیک ۴۰۰ میلیون بشکه رسیده است. این حجم عظیم ناشی از افزایش زمان ترانزیت و تغییر مسیرهای اجباری کشتیهاست، نه نبود مشتری.
بازیگران سنتی جای خود را به واسطههای جدید دادهاند. این واسطهها با ارائه انعطافپذیری بالا (تخفیفهای قیمتی و تامین مالی خارج از سقف قیمت توسط بانکهای منطقهای) سهم بزرگی از بازار را گرفتهاند. سه ساختار اصلی در این بخش شکل گرفته است.
شرکتهای کاغذی (SPV): ثبتشده در مناطق آزاد امارات، هنگکنگ یا ترکیه با سهامداران صوری.
بازوهای تجاری اپراتورها: شرکتهای بازرگانی که مستقیما توسط اپراتورهای تانکرها ایجاد شدهاند تا لجستیک و فروش را یکپارچه کنند.
شرکتهای خصوصی وابسته: شرکتهایی که ظاهرا مستقل هستند، اما عملا بهعنوان بازوی فروش تولیدکنندگان نفت عمل میکنند.
تحلیل تحریمهای سال ۲۰۲۵ نشان داد که قبل از هر اقدام رگولاتوری، یک الگوی رفتاری مشخص و سه مرحلهای در کشتیها قابل مشاهده است:
مرحله ۱ (ریسک نوظهور): حضور در بنادر پرخطر و ناهنجاریهای اولیه در سیگنالهای AIS.
مرحله ۲ (تشدید عملیاتی): انجام مکرر انتقالهای کشتیبهکشتی و بارگیریهای مشکوک.
مرحله ۳ (اوج فعالیت غیرقانونی): خاموشی کامل ردیابها (Dark activity)، حمل مداوم نفت با استفاده از جعل موقعیت (Spoofing) و توقیف احتمالی.
کشتی Aquarius نمونه بارز این الگو بود. رفتارهای پرخطر آن ماهها پیش از تحریم قابل رصد بود و نهایتا در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۵ توسط OFAC (وزارت خزانهداری آمریکا) در لیست سیاه قرار گرفت.
از سه ماهه چهارم ۲۰۲۴ تاکنون، بیش از ۵۰ کشتی پرخطر که در لیستهای پیشبینی شناسایی شده بودند، تحریم شدهاند. در حال حاضر، ۲۴۴ کشتی دیگر نیز بر اساس همین سیگنالهای رفتاری شناسایی شدهاند که در سال ۲۰۲۶ در معرض خطر بالای تحریم قرار دارند.
ونزوئلا شاید تحتنظرترین نقطه بحرانی باقی بماند. در حالی که جریانها به سمت ایالات متحده تحت بارگیریهای قانونی نظارتشده (بخشی از ابتکار سوآپ نفت برای پر کردن ذخایر استراتژیک نفت) تثبیت شده است، فعالیتهای خاموش تاییدشده با ماهواره بهطور همزمان ادامه دارد. نفت خام ونزوئلا همچنان از طریق کانالهای تخفیفی و انتقالهای STS، عمدتا به سمت چین حرکت میکند. فعالیت خرید کوتاهمدت احتمالا در ایالات متحده متمرکز خواهد شد، در حالی که برداشتهای چین تا زمان روشن شدن وضعیت اختیارات شرکت نفت ونزوئلا (PDVSA) و کانالهای پرداخت متوقف میماند.
وابستگی اروپا به LNG روسیه پیچیدگی خاص خود را دارد. گاز خط لوله به اروپا تا حد زیادی قطع شده است، اما LNG همچنان به بازارهای جهانی از جمله بخشهایی از اروپا میرسد. این موضوع عمدتا ناشی از شکافهای تحریمی نیست، بلکه بازتابی از قراردادهای بلندمدتی است که جایگزینی کوتاهمدت آنها دشوار است. استراتژی قطع فوری نیست، بلکه تنوعبخشی بلندمدت به سمت شرکای قابلاعتمادی مانند قطر است، با هدف حذف تدریجی تا سپتامبر ۲۰۲۷. تا آن زمان، LNG روسیه از نظر قانونی مجاز، اما از نظر سیاسی بحثبرانگیز باقی میماند و خریداران، بندرها و تامینکنندگان مالی را مجبور میکند تا ریسکهای شهرت و انطباق را بدون وجود ممنوعیتهای رسمی مدیریت کنند.
تحریمهای ایران با سه مسیر محتمل روبروست. یک توافق مذاکرهشده میتواند تنشها را کاهش دهد در حالی که اکثر تحریمها را دستنخورده باقی میگذارد. این موضوع منجر به گشایش محدود و تداوم ریسک سنگین انطباق میشود. تغییرات سیاسی که راه را برای گشایش باز کند، میتواند درها را به روی کاهش تدریجی و تعامل گستردهتر با جریانهای نفتی ایران تحت عقبگرد مدیریتشده تحریمها باز کند. در مقابل، درگیری طولانیمدت با سختتر شدن مواضع ایالات متحده میتواند منجر به رژیمهای حتی سختگیرانهتر با اجرای ثانویه گستردهتر و فشار تهاجمیتر بر کانالهای مالی و دریایی شود.
