گسترش نیوز: یارانهها در ایران طی دهههای گذشته همواره یکی از اصلیترین ابزارهای سیاستگذاری اقتصادی دولت برای کاهش فشار معیشتی بر خانوارها، کنترل قیمتها و حمایت از تولید بودهاند. این سیاستها بهویژه پس از اجرای طرح «هدفمندی یارانهها» در سال ۱۳۸۹ وارد مرحلهای تازه شد؛ طرحی که با هدف جایگزینی یارانههای عمومی و غیرشفاف با حمایتهای هدفمند و مستقیم به اجرا درآمد، اما در عمل با چالشهایی همچون تورم مزمن، تحریمهای اقتصادی، کسری بودجه و ناترازیهای ساختاری مواجه شد و دولتها را به اصلاحات پیاپی در شیوه پرداخت یارانهها سوق داد.
درحال حاضر، نظام یارانهای کشور به مجموعهای متنوع از حمایتهای نقدی، کالایی، انرژی و اجتماعی تبدیل شده که هر سال در بودجههای سنواتی بازتعریف میشود. لایحه بودجه سال ۱۴۰۵ نیز نشان میدهد دولت در پی انتقال یارانهها به «انتهای زنجیره مصرف» و پرداخت مستقیم به مردم است؛ رویکردی که میتواند به معنای شکلگیری یارانههای جدید برای خانوارها باشد.
یارانه نقدی همچنان فراگیرترین شکل حمایت مستقیم دولت از خانوارهاست. در وضعیت فعلی، مبلغ یارانه برای هر نفر در دهکهای اول تا سوم ماهانه ۴۰۰ هزار تومان و برای دهکهای چهارم تا نهم ۳۰۰ هزار تومان تعیین شده است. این پرداختها اگرچه در برابر تورم قدرت خرید محدودی دارند، اما همچنان بخش ثابتی از سبد درآمدی دهکهای پایین را تشکیل میدهند.
طرح کالابرگ الکترونیکی که با هدف حفظ امنیت غذایی خانوارهای کمدرآمد اجرا میشود، دهکهای اول تا هفتم را پوشش میدهد.
بر اساس آخرین اطلاعات:
دهکهای اول تا سوم: ۶۵۰ هزار تومان
دهکهای چهارم تا هفتم: ۳۵۰ هزار تومان
این یارانه بهصورت اعتبار خرید کالاهای اساسی پرداخت میشود و دولت تلاش دارد با این روش، اثر تورمی پرداخت نقدی را کاهش دهد.
یارانه انرژی همچنان بزرگترین و پرهزینهترین بخش یارانهها در ایران است و شامل بنزین، گازوئیل، برق و گاز طبیعی میشود.
یارانه بنزین: هر خودرو ماهانه ۶۰ لیتر بنزین یارانهای با نرخ ۱۵ هزار ریال دریافت میکند. در آبان ۲۰۲۵، دولت با هدف کاهش یارانههای سنگین انرژی، نظام جدید سهمیهبندی سهنرخی بنزین را اجرا کرد. بر اساس برآوردها، یارانه بنزین وارداتی در بودجه ۱۴۰۵ به حدود ۵۴۸ هزار میلیارد تومان میرسد؛ رقمی که فشار قابل توجهی بر منابع عمومی وارد میکند.
یارانه گازوئیل: در این بخش نیز بخشی از یارانهها حذف شده و قیمتها به سه سطح «یارانهای کامل»، «نیمهیارانهای» و «آزاد» تقسیم شده است؛ سیاستی که هدف اصلی آن کاهش قاچاق سوخت عنوان میشود.
در حوزه سلامت، دولت مکلف شده است مابهالتفاوت افزایش قیمت کالاها و خدمات سلامت را به ذینفعان نهایی، بهویژه بیماران، پرداخت کند. طرح «دارویار» نیز با هدف اصلاح یارانه دارو، کاهش هزینههای دولت و بهبود نظام توزیع دارو اجرایی شده و بهعنوان یکی از یارانههای جدید این بخش شناخته میشود.
در چارچوب سیاستهای حمایتی هدفمند، دولت یارانههای ویژهای را برای گروههای خاص جامعه پیشبینی کرده است. بر اساس ماده ۲۴ قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی موظف است با همکاری سایر دستگاههای اجرایی و در تعامل با وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، از مادران باردار و مادران دارای فرزند زیر پنج سال حمایت کند.
در همین راستا، طرح «کالابرگ یسنا» با تمرکز بر مادران باردار و مادران دارای فرزندان شیرخوار تا پایان دو سالگی طراحی شده است. هدف این طرح، تأمین بستههای غذایی و بهداشتی بهصورت رایگان و تقویت امنیت غذایی و سلامت مادر و کودک است. این طرح ویژه خانوارهای دهکهای اول تا پنجم درآمدی خواهد بود.
همچنین «کارت امید مادر» قرار است از ابتدای سال آینده برای تمامی مادرانی که فرزند آنها پس از یکم فروردین ۱۴۰۵ متولد میشود، صادر شود. این کارت با هدف ایجاد حساب مستقل برای مادران طراحی شده و بر اساس آن، ماهانه مبلغ دو میلیون تومان به مدت ۲۴ ماه به حساب مادران واریز خواهد شد.
بر اساس مفاد لایحه بودجه سال ۱۴۰۵، دولت سه منبع جدید برای تأمین حمایت معیشتی پیشبینی کرده که میتواند به دریافت یارانههای تازه توسط مصرفکنندگان نهایی منجر شود:
مجموع این منابع نشان میدهد دولت در حال بازطراحی گسترده نظام یارانهای با تمرکز بر پرداخت مستقیم و شفاف است؛ هرچند نحوه توزیع و آثار تورمی آن همچنان محل بحث کارشناسان میباشد.
علاوه بر موارد فوق، یارانههایی مانند آرد، روغن، شکر و برخی نهادههای تولیدی همچنان بهصورت غیرمستقیم پرداخت میشوند؛ یارانههایی که دولت در سالهای اخیر تلاش کرده آنها را به حمایت مستقیم از مصرفکننده یا تولیدکننده واقعی تبدیل کند. همچنین یارانههای تولید و صادرات بیشتر ماهیت هدفمند دارند و کمتر در زندگی روزمره عموم مردم دیده میشوند.
