پوشک بچه طی ماههای اخیر به نمونهای روشن از نابسامانی بازار کالاهای اساسی تبدیل شده است. نوسان شدید قیمت، وابستگی به مواد اولیه وارداتی و نبود یک الگوی مشخص قیمتگذاری باعث شده این کالای ضروری در فاصلهای کوتاه با افزایشهای پیدرپی روبهرو شود. آنچه پیشتر خریدی معمولی و قابل برنامهریزی بود، امروز زیر سایه منطق تورمی بازار و رفتارهای احتیاطی تولیدکنندگان و توزیعکنندگان قرار گرفته است.
گزارشهای میدانی از داروخانهها، فروشگاههای زنجیرهای و گفتوگو با خانوادهها نشان میدهد قیمت بسیاری از برندهای پوشک در مدت کوتاهی عملاً دو برابر شده و در برخی موارد حتی به آستانه یک میلیون تومان رسیده است.
در یکی از داروخانههای غرب تهران، قفسه پوشکها تقریباً نیمهخالی است. فروشنده میگوید هر بار محموله جدید که میرسد، قیمت بالاتر از قبل است و بسیاری از مشتریها تصور میکنند داروخانه گرانفروشی میکند؛ اما وقتی فاکتور پخشکننده نشان داده میشود، خودشان شوکه میشوند. روی یکی از بستهها برچسب ۷۲۰ هزار تومان دیده میشود؛ همان مدلی که تا مدت کوتاهی پیش حدود ۴۰۰ هزار تومان فروخته میشد.
روایت خانوادهها از این افزایش قیمتها ملموس و دردناک است. مریم، مادر نوزاد هشتماهه، میگوید زمانی که فرزندش به دنیا آمد همان برند را ۱۳۰ هزار تومان میخریدند و حالا همان بسته به ۳۶۰ هزار تومان رسیده است؛ افزایشی که به گفته او «انگار یکشبه اتفاق افتاد».
در جنوب شهر هم شرایط تفاوتی ندارد. حامد، پدر دو کودک دو ساله، توضیح میدهد زمانی که قیمتها بین ۳۵۰ تا ۴۰۰ هزار تومان بود، هرچند سخت اما قابل برنامهریزی بود، اما حالا نرخها بین ۷۰۰ هزار تا یک میلیون تومان در نوسان است و با توجه به مصرف ماهانه چند بسته، عملاً از کنترل خارج شده است. او میگوید بسیاری از خانوادهها ناچار به سمت برندهای ارزانتر رفتهاند؛ انتخابی که هزینه پنهان خودش را دارد.
یکی از اصلیترین گلایههای والدین، افت کیفیت برخی محصولات ارزانتر یا حتی سریهای جدید بعضی برندهاست. بسیاری از مادران از قرمزی، سوختگی و حساسیت پوستی نوزادان پس از استفاده از این پوشکها خبر میدهند.
سارا، مادر نوزاد پنجماهه، میگوید بهدلیل فشار قیمت مجبور به تغییر برند شده و تنها چند روز بعد کودک دچار حساسیت شدید پوستی شده است؛ مسئلهای که پزشک آن را به کیفیت پایین پوشک نسبت داده است.
داروسازان نیز این روند را تأیید میکنند. یکی از آنها میگوید در ماههای اخیر مراجعه برای خرید کرمهای ضدالتهاب و درمان سوختگی نوزادان افزایش یافته و بسیاری از خانوادهها صراحتاً ارتباط آن را با تعویض پوشک بیان میکنند. به گفته او، کیفیت برخی محصولات یا کاهش یافته یا دستکم ثبات گذشته را از دست داده است.
فعالان بازار مجموعهای از عوامل همزمان را عامل این جهش قیمتی میدانند؛ افزایش قیمت مواد اولیه، وابستگی به واردات بخشی از اقلام، نوسانات ارزی، رشد هزینههای حملونقل و کاهش قدرت نظارتی بر زنجیره توزیع.
یکی از پخشکنندگان عمده توضیح میدهد که مواد اولیه یا مستقیماً وارداتی است یا قیمت آن به نرخ ارز وابسته است. با افزایش نرخ ارز، تولیدکننده ناچار به اصلاح قیمت میشود و فروشگاهها نیز برای جبران هزینهها و حفظ سود، حاشیه خود را افزایش میدهند.
با این حال، آنچه بیش از همه خانوادهها را خشمگین کرده، سرعت و شدت این افزایشهاست. بسیاری میگویند گرانی نه تدریجی بلکه کاملاً جهشی بوده است. نرگس، مادر نوزاد تازهمتولدشده، میگوید فاصله دو خریدشان تنها سه هفته بوده اما قیمت دقیقاً دو برابر شده است.
برخی فروشگاهها تلاش کردهاند با تخفیفهای محدود یا فروش اقساطی مشتری جذب کنند، اما این اقدامات بیشتر نقش مُسکنهای کوتاهمدت را دارد. در فروشگاههای آنلاین نیز اختلاف قیمت یک محصول مشابه در دو سایت مختلف گاهی به چندصد هزار تومان میرسد و همین موضوع سردرگمی خریداران را تشدید کرده است.
در این میان، خانوادههای کمدرآمد بیشترین آسیب را متحمل شدهاند. مددکاران اجتماعی از افزایش درخواست کمک برای تهیه مایحتاج نوزادان، بهویژه پوشک، خبر میدهند. به گفته یکی از آنها، پوشک کالای لوکس نیست بلکه یک ضرورت روزمره است و نزدیک شدن قیمت آن به یک میلیون تومان به معنای حذف عملی بخشی از جامعه از دسترسی به این کالا است.
افزایش قیمت پوشک تنها یک عدد در فاکتور خرید نیست، بلکه زنجیرهای از پیامدها را ایجاد کرده است: فشار روانی بر والدین، افت کیفیت مراقبت از نوزادان و حتی مشکلات بهداشتی کودکان. بسیاری از مادران میگویند ناچار شدهاند میان کیفیت و توان مالی یکی را انتخاب کنند؛ انتخابی که هر دو سوی آن هزینهساز است.
در حال حاضر چشمانداز روشنی برای کاهش قیمتها وجود ندارد. بازار پوشک بچه بیش از هر چیز بازتابی از نابسامانیهای کلان اقتصادی است؛ بازاری وابسته به ارز، با حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد مواد اولیه وارداتی و زنجیره توزیعی که به کوچکترین شوک اقتصادی واکنش شدید قیمتی نشان میدهد. در چنین شرایطی، پوشک از یک کالای مصرفی روزمره به کالایی سرمایهای برای تولیدکنندگان و توزیعکنندگان تبدیل شده است؛ کالایی که قیمت آن نه بر پایه توان خرید خانوار، بلکه بر اساس انتظارات تورمی تعیین میشود.
بیثباتی بازار رفتار اقتصادی خانوادهها را نیز تغییر داده است. والدین با اضطراب وارد فروشگاه میشوند، قیمتها را با خرید قبلی مقایسه میکنند و تلاش میکنند خرید را به حداقل برسانند؛ نشانهای روشن از فرسایش قدرت خرید و کوچک شدن سبد مصرفی خانوار. تا زمانی که تورم مهار نشود و زنجیره تولید و توزیع از منطق سود کوتاهمدت فاصله نگیرد، پوشک بچه همچنان یکی از مصادیق آشکار بیثباتی اقتصاد ایران باقی خواهد ماند.
