پوشک بچه، بهعنوان یکی از اقلام ثابت سبد مصرفی خانوار، در ماههای اخیر به نمونهای روشن از بیثباتی در بازار کالاهای ضروری تبدیل شده است. نوسان قیمت، وابستگی به مواد اولیه وارداتی و نبود یک الگوی مشخص قیمتگذاری، باعث شده این کالا در مدت کوتاهی با جهشهای پیدرپی مواجه شود. آنچه پیشتر یک خرید عادی و قابل پیشبینی بود، امروز تحت تأثیر منطق تورمی بازار و رفتارهای احتیاطی تولیدکنندگان و توزیعکنندگان قرار گرفته است.
گزارش میدانی خبرنگار از داروخانهها، فروشگاههای زنجیرهای و گفتوگو با خانوادهها نشان میدهد قیمت پوشک بچه در بسیاری از برندها طی یک بازه کوتاه، عملاً دو برابر شده و در برخی موارد حتی به مرز یک میلیون تومان رسیده است.
در یکی از داروخانههای غرب تهران، قفسه پوشکها تقریباً نیمهخالی است. فروشنده میگوید: «هر بار که بار جدید میرسد، قیمتش بالاتر از قبل است. بعضی مشتریها فکر میکنند ما گرانفروشی میکنیم، اما فاکتور پخشکننده را که نشان میدهیم، خودشان شوکه میشوند.» روی یکی از بستهها برچسب ۷۲۰ هزار تومان خورده؛ همان مدلی که تا چندی پیش حدود ۴۰۰ هزار تومان فروخته میشد.
روایت خانوادهها از این گرانی، ملموس و تلخ است. مریم، مادر یک نوزاد ۸ ماهه، میگوید: «وقتی پسرمان به دنیا آمد، پوشک همان برند را ۱۳۰ هزار تومان میخریدیم. الان همان بسته شده ۳۶۰ هزار تومان. انگار یک شبه دو برابر شد.»
در جنوب شهر هم وضعیت بهتر نیست. حامد، پدر دو فرزند دو ساله، میگوید: «آن موقع که قیمتها ۳۵۰ تا ۴۰۰ هزار تومان بود، با سختی میشد برنامهریزی کرد. الان قیمتها بین ۷۰۰ هزار تا یک میلیون تومان میچرخد. ماهی چند بسته لازم داریم؟ حسابش از دست خارج میشود.» به گفته او، برخی خانوادهها به سراغ برندهای ارزانتر رفتهاند، اما این انتخاب هزینه پنهانی دارد.
موضوع کیفیت، یکی از محورهای اصلی گلایه والدین است. بسیاری از مادران از حساسیت پوستی، قرمزی و سوختگی پای نوزادان بعد از استفاده از پوشکهای ارزانتر یا سریهای جدید برخی برندها میگویند. سارا، که نوزادش ۵ ماهه است، توضیح میدهد: «به خاطر قیمت، مجبور شدم برند عوض کنم. بعد از چند روز، بچهام حساسیت شدید گرفت. دکتر گفت احتمالاً از کیفیت پایین پوشک است.»
داروسازان هم این مشکل را تأیید میکنند. یکی از آنها میگوید: «در ماههای اخیر مراجعات برای کرمهای ضدالتهاب و سوختگی نوزاد بیشتر شده. خیلیها مستقیم میگویند بعد از تعویض پوشک این اتفاق افتاده. کیفیت برخی محصولات پایین آمده، یا دستکم ثبات سابق را ندارد.».
اما چرا پوشک بچه تا این حد گران شده است؟ فعالان بازار چند عامل را همزمان مؤثر میدانند؛ افزایش قیمت مواد اولیه، وابستگی به واردات برخی اقلام، نوسانات ارزی، هزینههای حملونقل و البته کاهش قدرت نظارتی بر زنجیره توزیعافزایش قیمت مواد اولیه، وابستگی به واردات برخی اقلام، نوسانات ارزی، هزینههای حملونقل و البته کاهش قدرت نظارتی بر زنجیره توزیع از جمله عوامل گرانی پوشک عنوان میشود.
یک پخشکننده عمده میگوید: «مواد اولیه یا وارداتی است یا قیمتش وابسته به ارز. وقتی نرخ بالا میرود، تولیدکننده ناچار قیمت را اصلاح میکند. از آن طرف، فروشگاهها هم حاشیه سود خودشان رو افزایش میدهند.»
با این حال، آنچه خانوادهها را بیشتر عصبانی کرده، سرعت و شدت افزایش قیمتهاست. بسیاری میگویند گرانی نه تدریجی، بلکه «جهشی» بوده است. نرگس، مادر یک نوزاد تازهمتولدشده، میگوید: «بین دو خرید که فاصلهاش شاید سه هفته بود، قیمت دقیقاً دو برابر شد.»
برخی فروشگاهها برای جذب مشتری، فروش اقساطی یا تخفیفهای محدود ارائه میدهند، اما این راهکارها بیشتر مُسکنهای موقتیاند. در فروشگاههای آنلاین هم قیمتها نوسان زیادی دارد؛ گاهی یک مدل مشخص در دو سایت مختلف، اختلافی چندصد هزار تومانی دارد که خود باعث سردرگمی خریداران شده است.
در این میان، خانوادههای کمدرآمد بیشترین آسیب را میبینند. مددکاران اجتماعی میگویند در مراجعههای اخیر، درخواست کمک برای تهیه مایحتاج نوزادان، از جمله پوشک، افزایش یافته است. یکی از آنها میگوید: «پوشک کالای لوکس نیست؛ ضرورت روزمرهست. وقتی قیمتش به یک میلیون نزدیک میشود، یعنی بخشی از جامعه عملاً حذف میشوند.»
گرانی پوشک، فقط یک عدد در فاکتور خرید نیست؛ زنجیرهای از پیامدها را بهدنبال دارد؛ فشار روانی بر والدین، کاهش کیفیت مراقبت از نوزاد و حتی مشکلات بهداشتی برای کودکان. مادران میگویند ناچار شدهاند بین «کیفیت» و «توان مالی» یکی را انتخاب کنند؛ انتخابی که هر دو سویش هزینه دارد.
در حال حاضر چشمانداز روشنی برای کاهش قیمتها دیده نمیشود. بازار پوشک بچه در وضعیتی قرار گرفته که بیش از هر چیز بازتابی از نابسامانیهای کلان اقتصادی است؛ بازاری وابسته به ارز، مواد اولیه وارداتی -در حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد- و زنجیره توزیعی که با کوچکترین شوک، واکنشهای شدید قیمتی نشان میدهد. در چنین شرایطی، پوشک بچه عملاً از یک کالای مصرفی روزمره به کالایی سرمایهای برای تولیدکننده و توزیعکننده تبدیل شده؛ کالایی که قیمت آن نه بر اساس توان خرید خانوار، بلکه بر مبنای انتظارات تورمی تعیین میشود.
بیثباتی بازار باعث شده رفتار اقتصادی خانوادهها نیز تغییر کند. والدین هر بار با اضطراب وارد فروشگاه میشوند، قیمتها را با خرید قبلی مقایسه میکنند و تلاش میکنند خرید را به حداقل برسانند؛ رفتاری که نشانه فرسایش قدرت خرید و کوچکتر شدن سبد مصرفی خانوار است. در نبود سیاستهای حمایتی مؤثر و نظارت واقعی بر قیمت و کیفیت، هزینه این بیثباتی مستقیماً به مصرفکننده نهایی منتقل میشود. تا زمانی که تورم مهار نشود و زنجیره تولید و توزیع از منطق سود کوتاهمدت خارج نشود، پوشک بچه همچنان یکی از مصادیق بی ثباتی اقتصاد باقی خواهد ماند.
