رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی میگوید: «در پنج سال گذشته، میانگین بارش کشور کمتر از متوسط بلندمدت بوده است. از ابتدای امسال نیز تا نیمه آذر، بیش از ۲۰ استان کشور هیچ بارشی دریافت نکرده بودند؛ که همین شرایط ایجاب کرد مناطقی مانند تهران، مشهد، تبریز، اراک و بندرعباس در وضعیت بحرانی قرار بگیرند.»
با وقوع بارشهای قابل توجه در هفتهها و ماههای اخیر، این پرسش در حوزه آب کشور مطرح شده است که آیا ایران وارد دورهای از ترسالی شده یا این بارشها صرفاً یک نوسان کوتاهمدت اقلیمی هستند؟ از سوی دیگر، تجربه خشکسالیهای پیدرپی و کاهش سطح آبهای زیرزمینی در سالهای اخیر، نگرانیها را درباره مدیریت منابع آبی کشور افزایش داده است.
در همین راستا، احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی، ضمن بررسی وضعیت بارشها و تأثیر آن بر منابع آبی کشور، میگوید: «در پنج سال گذشته، میانگین بارش کشور کمتر از متوسط بلندمدت بوده است. از ابتدای امسال نیز تا نیمه آذر، بیش از ۲۰ استان کشور هیچ بارشی دریافت نکرده بودند؛ که همین شرایط ایجاب کرد مناطقی مانند تهران، مشهد، تبریز، اراک و بندرعباس در وضعیت بحرانی قرار بگیرند.»
به گفته وظیفه، بارشها در همه سالها یکسان نیستند و کشور ایران با میانگین بارش حدود یکسوم میانگین جهانی، نوسانات قابل توجهی را تجربه میکند: «به طور کلی، میزان بارندگی همواره نوسان قابل توجهی دارد، بهویژه در کشوری مانند ایران که میانگین بارش آن نسبت به میانگین جهانی بسیار کمتر است. بهعنوان نمونه، در برخی سالها میانگین بارش کشور بسیار بالاتر از حد متوسط است؛ مانند سالهای ۱۳۷۱ و ۱۳۷۲ که بیش از ۳۰۰ میلیمتر بارش داشتیم، همانطور که در سالهای ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ نیز میانگین بارش کشور به همین میزان رسید. اما سال گذشته، میانگین بارش کشور تنها حدود ۱۴۰ میلیمتر بود؛ که این نشاندهنده نوسان شدید بارشها است.»
او با اشاره به تغییرات اقلیمی و گرمایش جهانی اضافه میکند: «الگوهای جوی به گونهای تغییر یافتهاند که میانگین بارش کشور کاهش یافته و در مقابل با افزایش دما مواجه بودهایم. همچنین تحت تأثیر افزایش گرمایش جهانی، میزان تبخیر هم در کشور ما بیشتر شده است؛ در نتیجه، مقدار بارشی که دریافت میکنیم، سریعتر از دسترس خارج میشود و دسترسی به آب کاهش مییابد.»
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی با بیان اینکه کشور، ششمین سال پیاپی را با بارش کمتر از نرمال تجربه میکند، میگوید: «در پنج سال گذشته، میانگین بارش کشور کمتر از متوسط بلندمدت (میانگین ۳۰ ساله) بوده است. البته همه استانها وضعیت یکسان نداشتند، اما اغلب مناطق کشور بارش کمتر از نرمال تجربه کردند. از ابتدای امسال نیز تا نیمه آذر، بیش از ۲۰ استان کشور هیچ بارشی دریافت نکرده بودند؛ که همین شرایط ایجاب کرد مناطقی، چون تهران، مشهد، تبریز، اراک و بندرعباس در وضعیت بحرانی قرار بگیرند.»
او ادامه میدهد: «خوشبختانه از نیمه آذر به بعد، بارشها در جنوب و نیمه شرقی کشور بسیار خوب بوده و انتظار داریم شرایط نرمال ادامه یابد. چند بارش سنگین توانست تا حدی کمبود آب سطحی در سدها و رودخانهها را جبران کند، اما سفرههای آب زیرزمینی در این مناطق کاهش قابل توجهی داشتهاند.»
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی، با اشاره به شرایط استانهای غربی و فلات مرکزی، خاطرنشان میکند: «در استانهای تهران، قزوین، قم، استان مرکزی و همدان، بارشها هنوز شدیداً زیر نرمال است. به عنوان مثال، در تهران باید تا کنون حدود ۱۱۵ میلیمتر بارش دریافت میشد، اما تنها حدود ۳۱ میلیمتر ثبت شده است؛ یعنی تقریباً یکچهارم. همچنین سدهای استان تهران، شامل چهار سد اصلی و سد طالقان -که برای تأمین آب در تابستان استفاده شد- در وضعیت نامطلوبی قرار دارند.»
او تأکید میکند: «این کمبود بارش تا کنون بسیار نگرانکننده است، زیرا حتی اگر در باقیمانده سال آبی بارش نرمال داشته باشیم، با توجه به کمبود بارشهای گذشته، کل بارش سالانه همچنان حدود ۲۵ درصد کمتر از حد نرمال خواهد بود. اگر روند فعلی ادامه یابد، امسال هم ممکن است تنها حدود ۵۰ درصد از بارش سالانه دریافت شود. این وضعیت، در پی کمبود آب قابل دسترس برای شرب و سایر فعالیتها، شرایط استانهای مرکزی، البرز و تهران را -حتی از سال قبل- نگرانکنندهتر خواهد کرد.»
وظیفه در پاسخ به این پرسش که آیا بارشها نشاندهنده ورود کشور به ترسالی است، خاطرنشان میکند: «به هیچ عنوان وارد ترسالی نشدهایم. ترسالی با یکی-دو بارش یا چند بارش سنگین محقق نمیشود و نیازمند استمرار بارش در تمامِ سال آبی است. حتی اگر مقدار بارش به حد نرمال برسد، برداشت زیاد از دشتها و پایین رفتن سطح آبهای زیرزمینی، وضعیت منابع زیرزمینی را نگرانکننده کرده است. به طور مثال، در تهران برای تأمین آب شرب، از برخی چاهها تا چند صد متر عمق برداشت میکنند.
بنابراین، حتی در صورت بارشهای مناسب، وضعیت منابع زیرزمینی ما بحرانی است و صحبت از ترسالی در این شرایط بیمعنی است.»
وظیفه در خصوص مدیریت مصرف آب و پیشگیری از وخامت اوضاع آبی کشور میگوید: «بحران آب یک موضوع «منطقهای» است؛ ممکن است در یک منطقه آب کافی باشد، اما منطقه مجاور شرایط مناسبی نداشته باشد؛ بنابراین برای مدیریت کارآمد، اقدامات زیرساختی و برنامهریزی بلندمدت اهمیت دارد؛ از جمله اصلاح شبکههای فرسوده، بهویژه در تهران، که مانع هدررفت آب از طریق شبکه فرسوده شود. همچنین، اصلاح الگوی مصرف در کوتاهمدت بسیار اهمیت دارد، زیرا منابع جایگزین جدید در دسترس نیستند.»
او با اشاره به اثربخشی راهکارهای فردی اضافه میکند: «اگر زمان دوش گرفتن و میزان مصرف آب روزانه کاهش یابد و همه مشارکت کنند، میتوان تغییر معناداری ایجاد کرد. استفاده از لوازم کاهنده مصرف آب در شیرها و بهکارگیری سایر تجهیزات کممصرف نیز تأثیر قابل توجهی دارد. همچنین، استفاده از کولرهای سلولزی جدید -برای تابستان آینده- که مصرف آب و برق کمتری دارند میتواند کاهش چشمگیری در مصرف ایجاد کند.»
