گسترش نیوز: در تجارت بینالملل، پول فقط یک وسیله مبادله نیست؛ ستون فقرات اعتماد است. هر جا اعتماد تضعیف شود، معامله هم میلنگد. تفاوت نظامهای حقوقی کشورها، فاصلههای جغرافیایی، نوسانات ارزی و حتی اختلاف در عرفهای تجاری، همگی دستبهدست هم میدهند تا پرداخت پول به یکی از پرریسکترین بخشهای مبادلات فرامرزی تبدیل شود. در چنین فضایی، بازرگانان به دنبال سازوکاری میگردند که هم امنیت مالی را تضمین کند و هم جریان تجارت را روان نگه دارد. یکی از قدیمیترین و در عین حال کارآمدترین پاسخها به این نیاز، «اعتبار اسنادی» یا همان LC است؛ ابزاری که دهههاست در قلب تجارت جهانی میتپد.
اعتبار اسنادی یا Letter of Credit مفهومی است که شاید در ظاهر فنی و بانکی به نظر برسد، اما در عمل، نقشی فراتر از یک سند مالی ایفا میکند. LC در واقع یک تعهد رسمی بانکی است؛ تعهدی که به فروشنده اطمینان میدهد در صورت ارائه اسناد مطابق با شرایط تعیینشده، وجه معامله را دریافت خواهد کرد و در مقابل، به خریدار تضمین میدهد که پولش پیش از ارسال کالا یا تحقق شروط قراردادی از دست نخواهد رفت.
این سازوکار نخستینبار در سال ۱۹۳۳ و در قالب مقررات متحدالشکل اعتبارات اسنادی (UCP) توسط اتاق بازرگانی بینالمللی تدوین شد؛ اقدامی که بهنوعی نقطه عطفی در استانداردسازی پرداختهای بینالمللی به شمار میآید. از آن زمان تاکنون، اگرچه ابزارهای پرداخت متنوعتر شدهاند، اما LC همچنان جایگاه خود را بهعنوان یکی از امنترین روشهای تسویه در معاملات کلان حفظ کرده است.
داستان اعتبار اسنادی معمولاً از توافق دو تاجر آغاز میشود؛ یکی خریدار و دیگری فروشنده. پس از نهایی شدن قرارداد و تعیین LC بهعنوان روش پرداخت، خریدار به بانک خود مراجعه میکند و درخواست گشایش اعتبار اسنادی میدهد. خریدار، وجه کالا یا بخشی از آن را طبق ضوابط بانک تأمین میکند و اسناد لازم را تحویل میدهد. از این لحظه، بانک وارد میدان میشود و نقش واسطهای فعال را بر عهده میگیرد.
بانک گشاینده اعتبار متعهد میشود که در صورت ارائه اسناد مورد توافق – مانند بارنامه، فاکتور تجاری، بیمهنامه و گواهی مبدأ – وجه مشخصشده را به فروشنده پرداخت کند. نکته کلیدی اینجاست که بانکها با «اسناد» سروکار دارند، نه با خود کالا. به بیان سادهتر، اگر اسناد بینقص باشند، پرداخت انجام میشود؛ حتی اگر کالا در عمل مشکل داشته باشد. همین ویژگی، هم نقطه قوت LC است و هم یکی از حساسترین ظرافتهای آن.
در دنیایی که پرداختهای دیجیتال، رمزارزها و پلتفرمهای فینتک هر روز خبرساز میشوند، ممکن است این پرسش مطرح شود که چرا اعتبار اسنادی هنوز جایگاه خود را از دست نداده است. پاسخ را باید در «اعتماد نهادی» جستوجو کرد. بانکها، بهویژه بانکهای معتبر بینالمللی، از پشتوانه حقوقی و اعتباری برخوردارند که کمتر ابزار دیگری میتواند با آن رقابت کند.
برای فروشنده، LC بهمعنای کاهش ریسک نکول است؛ یعنی احتمال اینکه خریدار پس از دریافت کالا از پرداخت پول سر باز بزند، به حداقل میرسد. برای خریدار هم، این ابزار مانع از آن میشود که پیش از ارسال کالا یا ارائه اسناد معتبر، پول از حسابش خارج شود. در نتیجه، هر دو طرف معامله در چارچوبی شفاف و قابل پیشبینی حرکت میکنند.
یکی از دلایل ماندگاری LC، تنوع بالای آن است. بانکها و تجار میتوانند بسته به نیاز معامله، از انواع مختلف اعتبار اسنادی استفاده کنند.
اعتبار اسنادی وارداتی و صادراتی، رایجترین شکل LC است که معمولاً خریدار برای واردات کالا آن را در بانک داخلی خود افتتاح میکند. در مقابل، فروشنده از طریق بانک کشور خود از وجود این اعتبار مطلع میشود.
اعتبار اسنادی مدتدار، به معاملهگران اجازه میدهد بازه زمانی مشخصی – مثلاً ششماهه یا یکساله – برای پرداخت داشته باشند. در این حالت، بانک تعهد میکند که در سررسید تعیینشده، وجه را پرداخت کند.
LC قابل برگشت و غیرقابل برگشت نیز از منظر میزان تعهد اهمیت دارد. در اعتبار قابل برگشت، خریدار و بانک میتوانند بدون اطلاع فروشنده شرایط را تغییر دهند؛ گزینهای که امروزه کمتر مورد استفاده قرار میگیرد. در مقابل، اعتبار غیرقابل برگشت تنها با رضایت همه طرفها قابل اصلاح است و به همین دلیل، امنیت بیشتری ایجاد میکند.
السی قابل انتقال، امکان واگذاری اعتبار به ذینفعان دیگر را فراهم میکند؛ ویژگیای که در زنجیرههای تأمین پیچیده کاربرد دارد. در نقطه مقابل، LC غیرقابل انتقال صرفاً برای یک فروشنده مشخص صادر میشود.
از سوی دیگر، اعتبار اسنادی نسیه یا مدتدار به فروشنده اجازه میدهد با اعطای مهلت پرداخت به خریدار، انعطاف بیشتری در معامله ایجاد کند. همچنین، LC تأییدشده با اضافه شدن تعهد یک بانک دیگر – معمولاً بانک مرکزی یا بانک معتبر بینالمللی – ریسک کشور یا بانک گشاینده را کاهش میدهد.
در میان انواع خاصتر، اعتبار اسنادی ماده قرمز جایگاه ویژهای دارد؛ مدلی که به فروشنده امکان میدهد پیش از ارسال کالا، بخشی از وجه را بهعنوان پیشپرداخت دریافت کند. این نوع LC معمولاً در معاملاتی بهکار میرود که فروشنده برای تولید یا آمادهسازی کالا به سرمایه اولیه نیاز دارد.
گشایش اعتبار اسنادی فرآیندی ساده و فوری نیست. بانکها برای صدور LC، مجموعهای از شرایط و مدارک را مطالبه میکنند تا از صحت معامله و توان مالی خریدار اطمینان یابند.
نخستین گام، داشتن کارت بازرگانی معتبر و انعقاد قرارداد رسمی خرید یا فروش است. پس از آن، خریدار باید درخواست گشایش اعتبار را بهصورت رسمی به بانک ارائه دهد. مدارکی مانند پروفرما اینویس (پیش فاکتور)، فرم ثبت سفارش، بیمهنامه باربری، تعهدنامههای ارزی، فرمهای تسهیلاتی و اسناد مربوط به ترخیص کالا از جمله الزامات این مرحله هستند.
بانک در این فرآیند، نهتنها اسناد را بررسی میکند، بلکه وضعیت اعتباری مشتری را نیز میسنجد. داشتن حساب جاری فعال، سابقه مالی مناسب و توان بازپرداخت تعهدات از عواملی است که در تصمیم بانک نقش تعیینکننده دارد. پس از تأیید نهایی، بانک گشاینده اعتبار، مراتب را به بانک فروشنده اعلام میکند و با تأیید اصالت LC، فروشنده در جریان جزئیات قرار میگیرد.
چرخه عمر یک اعتبار اسنادی را میتوان در چند مرحله خلاصه کرد. ابتدا، خریدار و فروشنده بر سر شرایط معامله و روش پرداخت به توافق میرسند. سپس خریدار به بانک مراجعه میکند و با ارائه اسناد لازم، درخواست گشایش LC را ثبت میکند.
در مرحله بعد، فروشنده پس از دریافت اطلاعیه اعتبار اسنادی، تولید یا تهیه کالا را آغاز میکند. این مرحله معمولاً با اطمینان خاطر همراه است، زیرا فروشنده میداند در صورت رعایت شروط، پولش در بانک محفوظ است.
پس از آمادهسازی، کالا طبق شرایط مندرج در LC ارسال میشود و فروشنده اسناد حمل را به بانک ارائه میدهد. بانک اسناد را با دقت بررسی میکند و در صورت تطابق کامل، پرداخت وجه را انجام میدهد.
در نهایت، خریدار با انجام تشریفات گمرکی، کالا را ترخیص میکند و اسناد نهایی مانند پروانه سبز گمرکی را به بانک تحویل میدهد. با تکمیل این چرخه، اعتبار اسنادی بهطور رسمی خاتمه مییابد.
میتوان نتیجه گرفت که اعتبار اسنادی، اگرچه ریشه در قواعد و سنتهای دیرینه دارد، اما هنوز هم با نیازها و واقعیتهای اقتصاد مدرن همراستا است. این ابزار مالی نقش یک واسطه مطمئن را در مبادلات تجاری ایفا میکند؛ پلی میان اعتماد طرفین معامله و تحقق واقعی معاملات. بدون وجود چنین مکانیزمی، بسیاری از تجارتهای بزرگ بینالمللی یا بهطور کامل متوقف میشوند، یا با ریسکهای بالاتر و هزینههای سنگینتری همراه خواهند بود. اعتبار اسنادی نه تنها امنیت مالی را تضمین میکند، بلکه باعث روانتر شدن جریان تجارت جهانی، کاهش سوءتفاهمها و افزایش اعتماد میان شرکای اقتصادی میشود و به نوعی ستون فقرات معاملات بینالمللی مدرن محسوب میگردد.
