رفتار مالکان چندخودرو در روزهای پایانی مهلت، نشان میدهد هر سیاست سهمیهبندی اگر بدون طراحی ضدسوءاستفاده اجرا شود، به سرعت با «مهندسی معکوس» از سوی ذینفعان روبهرو خواهد شد.
انتقال سند به نام بستگان یا افراد مورد اعتماد برای دور زدن محدودیت انتخاب تنها یک خودرو، نهتنها فلسفه عدالت در توزیع یارانه پنهان سوخت را تضعیف میکند، بلکه به ایجاد بازار خاکستریِ وکالتها و معاملات صوری دامن میزند. این پدیده بهویژه در شرایطی که قیمت بنزین یارانهای با نرخ آزاد فاصله معنادار دارد، قابل پیشبینی بود؛ اما پیشبینیپذیری، جای خالی ابزارهای کنترلی مانند «قفل زمانی نقلوانتقال»، «راستیآزمایی مالکیت مؤثر» یا «سقف خانواری» را توجیه نمیکند.
از سوی دیگر، اختلالهای گزارششده در سامانه خوداظهاری فقط یک مشکل فنی نیست، بلکه ریسک سیاستی ایجاد میکند: وقتی دسترسی نابرابر شود، اعتماد عمومی به بیطرفی و شفافیت فرآیند خدشه میبیند و احتمال اعتراضهای بعدی بالا میرود. راهحل کوتاهمدت میتواند تمدید محدودِ مهلت همراه با ثبت آفلاینِ قابل پیگیری باشد، اما در میانمدت باید معماری دادهها بهگونهای بازطراحی شود که «مالکیت واقعی» (نه صرفاً سند) ملاک تخصیص قرار گیرد؛ مثلاً با همپوشانی دادههای بیمه، معاینه فنی و مصرف تاریخی سوخت. بدون این اصلاحات، هر دور سهمیهبندی جدید، صرفاً مسابقهای تازه میان سیاستگذار و راههای دور زدن خواهد بود—مسابقهای که هزینهاش در نهایت از جیب عموم پرداخت میشود.
مالکان چند خودرو تا فردا ۲۷ بهمنماه فرصت دارند با مراجعه به سامانه خوداظهاری، خودروی مشمول دریافت سهمیه بنزین را انتخاب کنند. از زمان آغاز این فرصت، برخی مالکان اقدام به انتقال سند خودرو به نام دیگران کردهاند و طی دو روز گذشته نیز ترافیک مراجعه به سامانه افزایش یافته و اختلالهایی در دسترسی به سایت گزارش شده است.
اواخر آذرماه امسال، پس از ماهها بررسی کارشناسی و طرح چندباره این موضوع در جلسات دولت، با هدف تحقق عدالت در توزیع یارانه سوخت، کاهش مصرف بیرویه، تشویق تولید خودروهای کممصرف، حمایت واقعی از حملونقل عمومی و تاکسیهای اینترنتی و توسعه استفاده از سوخت پاک، مصوب شد که سهمیههای بنزین ۶۰ لیتری با نرخ ۱۵۰۰ تومان و ۱۰۰ لیتری با نرخ ۳۰۰۰ تومان، بدون هیچگونه تغییری در حجم و قیمت، ادامه یابد.
بر اساس بررسیهای انجامشده و اعلام کارشناسان، حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد از شهروندان نیاز سوختی خود را با همین سهمیهها تامین میکنند، اما بنزینی که از طریق کارتهای موجود در جایگاهها عرضه میشود، بیشترین میزان قاچاق را به خود اختصاص داده است. از همین رو، در سیاست جدید مقرر شد نرخ بنزین آزاد عرضهشده از طریق کارتهای اضطراری جایگاهها به ۵۰۰۰ تومان افزایش یابد. بر این اساس، در سهمیه اول و دوم که پرداخت آن از طریق کارتهای شخصی انجام میشود، هیچ تغییری اعمال نخواهد شد.
در نهایت، نرخ بنزین آزاد کارت اضطراری جایگاهها معادل ۱۰ درصد قیمت خرید دولت از پالایشگاهها تعیین شد که در شرایط فعلی حدود ۵۰۰۰ تومان است. کارشناسان تاکید دارند که سهمیه ۱۶۰ لیتری برای اکثر خودروها کافی خواهد بود و اجرای این طرح، انگیزه استفاده از سوخت پاک CNG را تقویت میکند؛ موضوعی که در کاهش آلایندگی هوا مؤثر است. همچنین اعلام شده عواید حاصل از اجرای این مصوبه، صرف ارائه کالابرگ به مردم خواهد شد.
بر اساس این مصوبه، سهمیه اول خودروهای عمومی دوگانهسوز بدون تغییر باقی میماند، اما سهمیه دوم این خودروها از ۴۵۰ لیتر به ۲۲۵ لیتر کاهش پیدا میکند.
همچنین سقف سهمیه سوخت در نظر گرفتهشده برای هر خودروی بنزینی فعال در ناوگان سکوهای اینترنتی، ۲۰۰ لیتر در ماه (مازاد بر ۶۰ لیتر سهمیه نرخ اول و ۱۰۰ لیتر سهمیه نرخ دوم) و برای هر خودروی دوگانهسوز ۹۵ لیتر در ماه (مازاد بر ۳۰ لیتر و ۱۰۰ لیتر) تعیین شده است. امکان سوختگیری مازاد بر سهمیه اعتباری ـ ریالی (۲۰۰ لیتر برای خودروهای بنزینی و ۹۵ لیتر برای خودروهای دوگانهسوز) در جایگاههای سوخت وجود دارد، اما سهمیه اعتباری ـ ریالی به این میزان تعلق نخواهد گرفت.
در خصوص دوره ذخیرهسازی سهمیهها نیز اعلام شده که دوره ذخیرهسازی سهمیه اول با نرخ ۱۵۰۰ تومان تغییری نکرده و همچنان ۶ ماه است؛ اما سهمیه دوم (۳۰۰۰ تومانی) قابلیت ذخیرهسازی ندارد و در صورت عدم استفاده تا پایان هر ماه، حذف شده و در ابتدای ماه بعد مجدداً ۱۰۰ لیتر شارژ میشود، همچنین سهمیه خودرو دوم به خودرو ثبتأنامی منتقل نمیشود و خودرو دوم باید بنزین ۵۰۰۰ تومانی بزند.
درباره وضعیت مالکان چند خودرو نیز پس از اجرای این طرح اعلام شد این افراد به مدت یک ماه فرصت دارند تا یکی از خودروهای خود را برای دریافت سهمیه سوخت معرفی کنند؛ در غیر این صورت، شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی بهصورت خودکار سهمیه را تنها برای یکی از خودروها فعال خواهد کرد.
بر همین اساس، سامانه اینترنتی خوداظهاری مالکان چندخودرو به نشانی FCS.NIOPDC.IR و با هدف اجرای طرح جدید بنزین، از اواخر آذرماه در دسترس عموم قرار گرفت. متقاضیان با مراجعه به این سامانه و ورود از طریق پنجره ملی خدمات دولت هوشمند (دولت من)، میتوانند با ثبت سریال برگ سبز خودرو و شماره پلاک، نسبت به تعریف خودروهای تحت مالکیت خود اقدام کنند.
با این حال، با گذشت مدت زمان تعیین شده، طی دو روز گذشته برخی شهروندان از دریافت پیامکی خبر دادند که در آن به مالکان خودرو اعلام شده است در چارچوب مرحله دوم اجرای مصوبه سهنرخی شدن بنزین، سهمیه سوخت تنها به یک خودرو از میان خودروهای متعلق به هر مالک اختصاص خواهد یافت.
بر اساس این پیامک، مالکان چند خودرو موظف شدهاند تا ۲۷ بهمنماه با مراجعه به سامانه مذکور، خودروی مشمول دریافت سهمیه را انتخاب کنند. از زمان اعلام این فرصت یکماهه، برخی مالکان اقدام به انتقال سند خودرو به نام اشخاص دیگر کردهاند و طی دو روز گذشته نیز تقاضا برای ثبت خودرو جهت دریافت سهمیه افزایش یافته است؛ بهطوریکه مراجعهکنندگان به سامانه از بروز اختلال در دسترسی به سایت خبر دادهاند.
اما یکی از سوالاتی که شاید متقاضیان با پایان مهلت تعیین شده با آن مواجه خواهند شد این است که آیا امکان تغییر خودروی ثبتشده بعد از اختصاص سهمیه وجود دارد؟ که در این راستا باید مسوولان ذیربط شفاف سازی کنند.
