افزایش مداوم قیمت مواد غذایی، الگوی مصرف خانوارهای ایرانی را بهشدت تحت تأثیر قرار داده است. مشاهدات میدانی نشان میدهد در شرایط تورمی، خانوارها ناچارند میان «سیر شدن» و «تغذیه سالم» یکی را انتخاب کنند؛ انتخابی که اغلب به نفع کالاهایی مانند برنج، مرغ و روغن و به زیان لبنیات تمام میشود.
در صفهای کالابرگ الکترونیکی، لبنیات دیگر در اولویت خرید نیستند. بسیاری از مردم ترجیح میدهند اعتبار محدود خود را صرف کالاهایی کنند که حجم بیشتری از نیاز روزانه خانواده را تأمین میکند، حتی اگر این انتخاب در بلندمدت به قیمت آسیب به سلامت آنها تمام شود.
بر اساس آمارها و گزارشهای رسمی، سرانه مصرف لبنیات در ایران به حدود ۶۰ تا ۷۰ کیلوگرم در سال رسیده است؛ رقمی که فاصلهای چشمگیر با استاندارد جهانی ۱۶۰ کیلوگرم دارد. این کاهش مصرف، بهویژه در دهکهای پایین درآمدی، نشان میدهد لبنیات از یک کالای ضروری به کالایی نیمهلوکس تبدیل شده است.
کارشناسان تغذیه هشدار میدهند تداوم این روند میتواند در سالهای آینده به افزایش بیماریهایی مانند پوکی استخوان، کمبود کلسیم و سوءتغذیه پنهان منجر شود؛ بیماریهایی که هزینههای سنگینی را به نظام سلامت کشور تحمیل خواهند کرد.
حذف ارز ترجیحی کالاهای اساسی، اگرچه با هدف اصلاح ساختار یارانهها و حذف رانت اجرا شد، اما آثار آن بهسرعت در بازار لبنیات نمایان شد. افزایش قیمت نهادههای دامی، رشد هزینه تولید شیر خام و بالا رفتن هزینههای حملونقل و بستهبندی، زنجیرهای از افزایش قیمت را رقم زد که مستقیماً مصرفکننده نهایی را هدف قرار داد.
پس از حذف ارز ترجیحی، قیمت شیر، ماست و پنیر در چند مرحله افزایش یافت؛ بهگونهای که برخی اقلام لبنی در مدت کوتاهی رشد چندبرابری قیمت را تجربه کردند. بررسیهای میدانی نشان میدهد:
این قیمتها نسبت به هفتهها و ماههای گذشته افزایش قابل توجهی داشتهاند و همین موضوع به کاهش تقاضا و افت مصرف دامن زده است.
دولت در واکنش به تبعات حذف ارز ترجیحی، طرح کالابرگ الکترونیکی را برای حمایت از خانوارها اجرایی کرد و لبنیات را نیز در فهرست کالاهای مشمول قرار داد. با این حال، میزان اعتبار اختصاصیافته، تنوع محدود اقلام و اختلاف قیمت کالابرگی با بازار آزاد باعث شده این طرح نتواند کاهش مصرف لبنیات را بهطور مؤثر جبران کند.
به گفته بسیاری از خانوارها، کالابرگ یکمیلیونتومانی در شرایطی که قیمتها تقریباً بهصورت روزانه افزایش مییابد، کارایی لازم را ندارد. پرسش اصلی مردم این است: «شیر بخریم یا گوشت و برنج؟»
در گفتوگوهای میدانی با مردم، اغلب آنها تأکید دارند که در شرایط فعلی، لبنیات از اولویت خرید خارج شده است. متصدیان فروشگاهها نیز میگویند اگرچه اجرای طرح کالابرگ باعث افزایش مراجعه مردم شده، اما بیشترین تقاضا مربوط به روغن، برنج، گوشت و مرغ است و لبنیات سهم کمتری از این سبد دارد.
محمد فربد، سخنگوی انجمن صنایع لبنی ایران، با اشاره به حذف ارز ترجیحی، این اقدام را به نفع منافع ملی دانسته و تأکید میکند که این سیاست موجب حذف رانت و شفافسازی روابط اقتصادی در زنجیره تولید شده است.
او معتقد است در صورتی که یارانهها بهطور کامل به مصرفکنندگان منتقل شود و قدرت خرید خانوارها افزایش یابد، کاهش مصرف لبنیات رخ نخواهد داد. به گفته فربد، طرح کالابرگ تنها قادر به حفظ سرانه مصرف فعلی است و افزایش مصرف، مستلزم بهبود واقعی قدرت خرید مردم است؛ موضوعی که در سال جاری نشانهای از آن دیده نشده است.
کاهش سرانه مصرف لبنیات دیگر یک هشدار نیست، بلکه به واقعیتی آماری تبدیل شده است. حذف ارز ترجیحی بدون طراحی سازوکارهای جبرانی مؤثر، افزایش پیدرپی قیمتها و ناکارآمدی نسبی طرح کالابرگ، همگی دست به دست هم دادهاند تا لبنیات به گزینهای قابل حذف از سفره خانوار تبدیل شود؛ روندی که اگر اصلاح نشود، هزینههای سنگینی را در آینده بر سلامت جامعه تحمیل خواهد کرد.
