در عصر ارتباطات ، مرزهای جغرافیایی دیگر مانعی برای انتشار یک داستان نیستند. هر لحظه ممکن است تصویری، ویدیویی یا روایتی از نقطهای دور از جهان، چنان طنینی بیندازد که میلیونها نفر را در قارههای مختلف با خود همراه کند. این ترندهای جهانی، چیزی فراتر از سرگرمیهای زودگذر شبکههای اجتماعی هستند؛ آنها به نیروهای قدرتمند اقتصادی تبدیل شدهاند که میتوانند بازارها را دگرگون کنند، زنجیرههای تأمین را به حرکت درآورند و الگوهای مصرف را در کشورهای گوناگون دستخوش تغییر سازند. از مد و پوشاک گرفته تا صنعت اسباببازی و سرگرمی، ترندهای ویروسی نشان دادهاند که احساسات جمعی انسانها، چه در قالب همدلی با یک حیوان آسیبپذیر و چه در هیاهوی یک چالش اینترنتی، ظرفیت خلق ارزش اقتصادی عظیمی را دارند.
داستان «پانچ»، نوزاد میمون ماکاک ژاپنی که با پناه بردن به یک عروسک اورانگوتان، قلب کاربران شبکههای اجتماعی را تسخیر کرد، یکی از همین نمونههای برجسته است. ماجرایی که از یک باغوحش کوچک در شهر ایچیکاوا آغاز شد و به نمادی جهانی از امید، تعلق و پذیرش تبدیل شد، نه تنها بر احساسات میلیونها نفر تأثیر گذاشت، بلکه موجی از تقاضا را در بازار عروسک ایجاد کرد که حتی به ایران نیز رسید. در این گزارش خبرنگار گسترش نیوز، به روایت این پدیده و تأثیر آن بر اقتصاد و بازار میپردازد.
پانچ، نوزاد میمون ماکاک، در ژوئیه سال ۲۰۲۵ در باغوحش شهر ایچیکاوا در ژاپن به دنیا آمد، اما خیلی زود با واقعیتی تلخ روبهرو شد. مادرش او را نپذیرفت و این نوزاد کوچک ناچار شد نخستین تجربههای زندگی را بدون مهمترین پیوند عاطفی خود آغاز کند . مراقبان باغوحش برای پر کردن این خلأ، یک عروسک بزرگ اورانگوتان قهوهای در اختیارش گذاشتند که بعدها به «اورا-ماما» معروف شد .
این عروسک نه فقط وسیلهای برای بازی، بلکه به تکیهگاه، محافظ و منبع آرامش پانچ تبدیل شد. تصاویر و ویدیوهایی که پانچ را در آغوش گرفتن عروسک یا حمل آن در محوطه نشان میداد، به سرعت در شبکههای اجتماعی دست به دست شد و با هشتگ «پانچ ادامه بده» (#keepgoingPunch) به ترند شماره یک جهان تبدیل شد.
تلاشهای اولیه پانچ برای نزدیک شدن به دیگر میمونها چندان موفق نبود و برخی او را نادیده میگرفتند یا واکنشهای تند نشان میدادند. کارشناسان باغوحش توضیح دادند که چنین رفتارهایی بخشی از نظم اجتماعی پیچیده در میان میمونهاست . اما نقطه عطف داستان زمانی رخ داد که ویدیویی منتشر شد از میمونی بالغ که دست خود را به سوی پانچ دراز کرد و او را در آغوش گرفت. اندکی بعد، رفتار تیمار کردن نیز مشاهده شد؛ کنشی که در میان میمونها نشانه اعتماد و پذیرش اجتماعی است .
شومپی میاکوشی، یکی از مراقبان باغوحش، درباره وضعیت او گفت: «او فعالانه با دیگر میمونها تعامل میکند و حس میکنم دارد بزرگ میشود. حتی وقتی از سوی بقیه میمونها سرزنش میشود، سریع خودش را جمعوجور میکند. از نظر ذهنی قوی است» .
داستان پانچ فقط روایت زندگی یک میمون نیست. این ماجرا، آینهای از نیاز مشترک همه موجودات به تعلق و پذیرش است. از لحظههایی که او تنها با عروسکش دیده میشد تا زمانی که نخستین آغوش واقعی را تجربه کرد، مسیری طی شد که برای بسیاری یادآور این حقیقت ساده است که حتی در سختترین آغازها، امکان پیوند و بازگشت به جمع وجود دارد .
کارشناسان رسانه معتقدند داستانهای احساسی با چنین ظرفیتی به چند دلیل ترند میشوند:
همذاتپنداری عمیق: انسانها به طور طبیعی با موجودات آسیبپذیر همدلی میکنند و داستان طرد شدن و سپس پذیرفته شدن، روایتی جهانی است که بسیاری آن را در زندگی خود تجربه کردهاند.
ایجاد امید: پایان خوش داستان پانچ به مخاطبان امید میدهد که حتی پس از سختترین طردها، امکان بازگشت به جمع وجود دارد.
سادگی و تأثیر بصری: تصاویر پانچ با عروسکش، بدون نیاز به ترجمه یا توضیح اضافی، مستقیماً با احساسات مخاطب ارتباط برقرار میکند.
داستانهای ویروسی مانند ماجرای پانچ، تأثیر مستقیمی بر رفتار مصرفکنندگان و بازار کالاهای مرتبط دارند. وقتی یک روایت احساسی با یک شیء فیزیکی (در اینجا عروسک اورانگوتان) گره میخورد، آن شیء از یک کالای معمولی به یک نماد فرهنگی و احساسی تبدیل میشود.
بر اساس گزارشهای منتشر شده، شرکت ایکیآ که سازنده عروسک مشابه بود، هزاران عروسک پولیشی به باغوحش ارسال کرد تا هم شرایط غنیسازی محیط برای حیوانات بهبود یابد و هم بازدیدکنندگان بتوانند با خرید یا مشاهده این عروسکها در جریان داستان پانچ قرار بگیرند . این اقدام نمونهای کلاسیک از واکنش زنجیره تأمین به یک تقاضای ناگهانی است.
تحلیلگران اقتصادی بر این باورند که ترندهای جهانی به چند دلیل بر بازار تأثیر میگذارند:
ایجاد تقاضای هیجانی: مخاطبان با دیدن یک داستان احساسی، تمایل پیدا میکنند بخشی از آن روایت را با خرید کالای مرتبط به خود اختصاص دهند.
تبدیل کالا به نماد: کالا از کارکرد اولیه خود خارج و به نمادی از یک ارزش یا احساس تبدیل میشود که قیمتگذاری آن را دشوارتر میکند.
تأثیر بر بازارهای موازی: موفقیت یک محصول، منجر به تولید محصولات مشابه یا تقلبی میشود که خود بازار جدیدی ایجاد میکند.
اگرچه داستان پانچ مستقیماً به عروسک میمون مرتبط است، اما موج علاقه به عروسکهای خاص با داستانهای احساسی در ایران نیز بیتأثیر نبوده است. پیش از این، پدیده «لبوبو» نمونهای از تأثیر ترندهای جهانی بر بازار ایران بود. عروسکهای لبوبو که با ظاهر غیرمعمول و متفاوت خود شناخته میشوند، در ایران به پدیدهای فراگیر تبدیل شدند .
بر اساس گزارشهای منتشر شده، فروش مدل تقلبی این عروسک با نام «لفوفو» در ایران به صنعتی ۱۰۰ میلیارد تومانی تبدیل شده است . این رقم نشان میدهد که ترندهای جهانی تا چه حد میتوانند بر بازار داخلی تأثیر بگذارند، حتی زمانی که محصول اصلی نمایندگی رسمی در کشور ندارد.
بررسی بازار عروسک در ایران نشان میدهد که قیمت عروسکهای میمون با توجه به برند، کیفیت و اصالت آنها بسیار متفاوت است. در پی ترند شدن داستان پانچ، عروسکهای میمون با استقبال بیشتری مواجه شدهاند.
در اسفند ۱۴۰۴، قیمت عروسکهای میمون در بازار ایران به این شرح است: عروسکهای میمون معمولی (سایز متوسط): از ۲۵۰ تا ۵۰۰ هزار تومان، عروسکهای میمون با کیفیت بالا (برندهای خارجی) از ۸۰۰ هزار تا ۲ میلیون تومان، عروسکهای اورانگوتان مشابه عروسک پانچ در فروشگاههای اینترنتی بین ۶۵۰ هزار تا ۱ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان به فروش میرسند. برخی عروسکهای میمون نایاب یا نسخههای محدود تا ۵ میلیون تومان نیز قیمتگذاری شدهاند.
نکته قابل توجه آنکه همزمان با وایرال شدن داستان پانچ، جستجوی اینترنتی برای خرید عروسک میمون در ایران افزایش یافته و برخی فروشگاههای اینترنتی از رشد ۴۰ تا ۶۰ درصدی فروش این محصول خبر دادهاند.
تحلیل روانشناختی پدیدههایی مانند پانچ نشان میدهد که انسانها به طور طبیعی به داستانهایی جذب میشوند که نیازهای عاطفی عمیق آنها را پاسخ دهد. نظریه «اثر واگن» یا «ارابه موسیقی» توضیح میدهد که وقتی افراد میبینند جمعیتی درباره موضوعی صحبت میکنند، به طور ناخودآگاه به آن جمع میپیوندند، حتی اگر در ابتدا تمایلی نداشته باشند .
از سوی دیگر، جامعهشناسان از مفهوم «مصرف نمایشی» یاد میکنند که بر اساس آن، افراد کالاهایی را میخرند تا خود را به عنوان فردی خاص، موفق و بهروز به نمایش بگذارند . در این چارچوب، خرید عروسک مرتبط با یک ترند جهانی، راهی برای ابراز همذاتپنداری با آن روایت و نشان دادن تعلق به جریانهای روز جهان است.
