برای فهم بانکداری نوین، باید یک نکته را از همان ابتدا روشن کنیم: بانکداری فقط مجموعهای از خدمات پراکنده مثل افتتاح حساب، انتقال پول یا دریافت وام نیست. بانکداری، یک «زیرساخت اقتصادی» است که به کمک آن، پول خلق میشود، جابهجا، ذخیره و در نهایت به شکل اعتبار وارد چرخه تولید و مصرف میشود.
در طی این سالها، این زیرساخت بهتدریج از یک مدل شعبهمحور به یک مدل پلتفرمی و دیجیتال حرکت کرده است. یعنی بانک از «محل انجام کار» به «بستر انجام کار» تبدیل میشود. همین تغییر، روی رفتار مشتری، مدل درآمدی بانکها، سیاستگذاری پولی و حتی مفهوم پول اثر میگذارد.
در چنین فضایی، گذار از سنت به مدرنیته، نقشه راهی برای درک بانکداری نوین یعنی بتوانیم اجزای اصلی این تحول را بشناسیم، منطق اقتصادی و مقرراتی آن را درک کنیم و بدانیم آینده خدمات مالی به چه سمت میرود.
اگر خیلی خلاصه نگاه کنیم، بانکها از دل یک نیاز ساده بیرون آمدند: نگهداری امن دارایی، تبدیل پولها، وامدهی و ثبت بدهی. در ابتدا، این خدمات بیشتر شکل سنتی داشتند و در قالب افراد یا نهادهای محدود انجام میشدند. اما با گسترش تجارت و پیچیدهتر شدن مبادلات، ساختار بانکها هم بهتدریج تغییر کرد.
منابع تاریخی نشان میدهند «بانک کامل» به معنای امروزی، در دورههای بعدی شکل گرفت؛ زمانی که نهادهایی تخصصی برای سپردهپذیری و وامدهی ایجاد شدند و حتی برگههای بدهی قابل استفاده در مبادله را هم توسعه دادند. این نقطه، جایی بود که بانک از یک فعالیت محدود، به یک نهاد رسمی در اقتصاد تبدیل شد.
بعد از آن، با رشد تجارت و بزرگتر شدن اقتصادها، یک بازیگر جدید اهمیت پیدا کرد: بانک مرکزی. بانک مرکزی برای سود حداکثری کار نمیکند. نقش آن بیشتر تنظیمگری، ثبات پولی و سلامت سیستم مالی است. در تاریخ بانکداری مرکزی، نمونههای اولیه و سپس شکلگیری بانکهای مرکزی مدرن مطرح میشود و مسیر تکامل آن از چند قرن پیش شروع شده است.
تکنولوژی، بانکداری را از «محل انجام کار» به «بستر انجام کار» تبدیل کرد. یعنی بانک دیگر صرفا یک ساختمان نیست که مشتری برای انجام کارهای مالی به آن مراجعه کند. بانک، یک پلتفرم است که باید ۲۴ ساعته، سریع و قابل اعتماد کار کند. همین تغییر، بهتنهایی کافی بود تا مدل سنتی بانکداری، وارد مرحله بازنگری شود.
نتیجه این تحول را در اقتصاد بانکداری هم میبینیم. بر اساس تحلیل Bain، هزینه متغیر هر تعامل موبایلی حدود ۱۰ سنت گزارش شده، در حالی که یک تعامل حضوری یا تماس با اپراتور میتواند حدود ۴ دلار هزینه داشته باشد. این اختلاف هزینه، مدل شعبهمحور را زیر فشار میگذارد و بانک را به سمت کانالهای دیجیتال هل میدهد. چون بانکها برای حفظ رقابت، ناچارند خدمات پرتکرار را به مسیرهای کمهزینهتر منتقل کنند.
از طرف دیگر، «بانکداری باز» با APIها به میدان آمد. APIهای بانکداری باز مسیر استاندارد و امنی برای تبادل داده بین بانکها و ارائهدهندگان خدمات ثالث ایجاد میکند و میتواند تجربه مشتری را از حالت پراکنده به تجربه یکپارچه تبدیل کند. این همان جایی است که فینتکها میتوانند روی داده و دسترسی، محصول بسازند و بانکها هم مجبور میشوند در مدل درآمدی و ارزش پیشنهادی خود بازنگری کنند.
عصر جدید خدمات مالی را فقط با «دیجیتال شدن» توضیح نمیدهند. چند ویژگی کلیدی کنار هم، بانکداری نوین را شکل میدهد و نشان میدهد چرا مدلهای قدیمی دیگر پاسخگو نیستند.
بانکداری آینده را نمیشود فقط با هیجان فناوری یا چند ترند رسانهای فهمید. چون هم «اقتصاد» در آن نقش دارد، هم «فناوری»، هم «مقررات»، و هم «رفتار مشتری». اگر یکی از این قطعات را نبینیم، تحلیل ما ناقص میماند و در نهایت به تصمیمهای اشتباه میرسد.
یک نمونه روشن، بحث CBDC است. گزارش BIS درباره نظرسنجی ۲۰۲۴ نشان میدهد از ۹۳ بانک مرکزی پاسخدهنده، ۹۱٪ در حال بررسی شکلهایی از پول دیجیتال بانک مرکزی هستند. این یعنی حتی در سطح سیاستگذار هم آینده پول به یک پروژه جدی تبدیل شده است.
در کنار آن، رشد سریع فینتکها و نئوبانکها هم فرصت است و هم ریسک. گزارش ثبات مالی IMF اشاره میکند که رقابت دیجیتال میتواند کارایی را بالا ببرد، اما همزمان ریسکهایی مثل فشار بر حاشیه سود، ریسکهای عملیاتی و آسیبپذیری بازیگران عقبمانده از نظر فناوری را هم افزایش میدهد. نتیجه عملی این نگاه برای مخاطب این است: در بانکداری نوین، «مزیت دیجیتال» همیشه کنار «هزینه ریسک» قرار دارد.
یکی از چالشهای اصلی در فهم بانکداری نوین این است که مفاهیم آن پراکنده و اصطلاحمحور مطرح میشود. مخاطب هر روز با واژههایی مثل بانکداری باز، پرداخت آنی، احراز هویت غیرحضوری، امنیت دیجیتال یا پول دیجیتال بانک مرکزی روبهرو میشود، اما کمتر منبعی وجود دارد که این مفاهیم را به زبان ساده و در یک مسیر منظم کنار هم قرار دهد.
دومان سهند در کتاب «بانکداری آینده» دقیقا روی همین نیاز تمرکز کرده است و تلاش میکند تصویری روشن از تحول بانکداری ارائه دهد. اگر میخواهید این مسیر را منظمتر دنبال کنید و به تحلیلها و محتواهای مرتبط دسترسی داشته باشید، میتوانید از وبسایت دومان سهند شروع کنید.
