در هفته‌های اخیر، چندین کشور اروپایی محدودیت‌هایی را بر فعالیت سفارتخانه‌های خود در ایران اعمال کردند که به توقف یا کاهش موقت خدمات کنسولی انجامیده است. کارشناسان، احتمال اجرای مکانیسم ماشه را به‌عنوان یکی از عوامل اصلی این تصمیم‌ها مطرح می‌کنند و همزمان ناامنی‌های منطقه‌ای نیز بر این محدودیت‌ها تأثیرگذار بوده است. تحلیلگران بر این باورند که این ترکیب عوامل، پیامدهای قابل توجهی بر روابط دیپلماتیک و اقتصادی ایران با اتحادیه اروپا و سایر شرکای بین‌المللی خواهد داشت و می‌تواند حجم سرمایه‌گذاری، تعاملات تجاری و روند پروژه‌های مشترک در میان‌مدت و بلندمدت را تحت تأثیر قرار دهد.

تجارت خارجی ایران در چهار ماه نخست سال ۱۴۰۴ فراز و فرودهای چشمگیری را تجربه کرد؛ صادرات غیرنفتی به ۴۸.۸ میلیون تن و ارزش ۱۶.۵ میلیارد دلار رسید که گرچه از نظر وزنی رشد ۱.۵ درصدی داشت، اما از نظر ارزشی ۵.۵ درصد کاهش نشان داد. چین، عراق، امارات، ترکیه و افغانستان همچنان مقصد اصلی کالاهای ایرانی‌اند و ۷۲.۵ درصد سهم صادرات را در اختیار دارند. در مقابل، واردات با کاهش ۱۴ درصدی ارزش مواجه شده و طلا نیز با بیش از یک میلیارد دلار، نقش پررنگی در سبد وارداتی کشور داشته است.

رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و کویت از بازگشایی قریب‌الوقوع مسیر زمینی برای مبادله کالا با کویت از طریق عراق خبر داد. این تحول، همراه با رفع مشکلات ویزا و ترانزیت، می‌تواند حجم تجارت دو کشور را که در سال گذشته ۳۰۰ میلیون دلار بود، به‌طور قابل‌توجهی افزایش دهد.

وزارت خارجه استرالیا با اعلام قطع روابط دیپلماتیک با ایران، فعالیت سفارت خود در تهران را تعلیق کرد. این تصمیم که می‌تواند مبادلات تجاری و همکاری‌های دوجانبه را به شدت محدود کند، نگرانی‌هایی را درباره انزوای بیشتر ایران در صحنه جهانی به دنبال داشته است.

نمایندگان ایران و تروئیکای اروپایی در ژنو گرد هم آمدند تا درباره آینده قطعنامه ۲۲۳۱، تهدید مکانیسم ماشه و رفع تحریم‌ها گفت‌وگو کنند. این مذاکرات بدون بیانیه رسمی پایان یافت، در حالی که پیش‌نویس پیشنهادی روسیه برای تمدید قطعنامه، بحث‌های تازه‌ای را در شورای امنیت برانگیخته است.

رئیس کل گمرک ایران اعلام کرد در سال نخست دولت چهاردهم، تجارت خارجی کشور به ۱۲۹ میلیارد دلار رسید و صادرات غیرنفتی با ۱۴ درصد رشد به ۵۹ میلیارد دلار افزایش یافت. وی از ترخیص ۹۳۰ هزار تن روغن، ۹۴۹ هزار تن گندم و رشد ۵۰ درصدی درآمد مالیات بر ارزش افزوده خبر داد. عسگری همچنین گفت در پنج ماه نخست امسال، ۱۹ هزار خودرو، ۱۴ تن طلا و بیش از ۳.۵ میلیون دستگاه گوشی آیفون وارد کشور شده است. او تأکید کرد در جریان جنگ ۱۲ روزه، گمرکات با افزایش ساعات کاری و تغییر رویه‌ها، توانستند سرعت ترخیص کالاهای اساسی را ۸۷ درصد بالا ببرند.

با وجود ظرفیت‌های گسترده برای همکاری اقتصادی، حجم تجارت ایران و ویتنام تنها به ۸ میلیون دلار در سال محدود شده است. اقلام کشاورزی و مواد اولیه محور مبادلات دو کشور هستند، اما فقدان زیرساخت‌های مالی، لجستیکی و توافقات جامع، فرصت‌های بزرگ توسعه تجارت را به محاق برده است.

محمدرضا صفری، سرپرست دفتر آفریقا سازمان توسعه تجارت ایران، از رشد چشمگیر ۲.۲ برابری صادرات ایران به قاره آفریقا در چهار ماه نخست سال ۱۴۰۴ خبر داد. این افزایش، همراه با گسترش کشورهای هدف صادراتی از ۲۹ به ۳۴ کشور، نویدبخش تحولی در تجارت ایران با آفریقا و حرکت به سمت صادرات محصولات با ارزش افزوده بالا و همکاری‌های فناورانه است.

سفر رئیس‌جمهور ایران به بلاروس، نقطه عطفی در روابط دو کشور برای مقابله با تحریم‌های غرب و تقویت همکاری‌های اقتصادی، کشاورزی و صنعتی است. این سفر که با امضای ۱۲ سند همکاری همراه بود، نویدبخش توسعه روابط استراتژیک و افزایش تبادلات تجاری در برابر یکجانبه‌گرایی قدرت‌های بزرگ است.

عضو هیئت رئیسه اتاق مشترک ایران و عراق از کاهش قابل‌توجه صادرات ایران به عراق در سال جاری خبر داد. این افت که صادرات را از ۳.۷ میلیارد دلار به حدود ۳ میلیارد دلار رسانده، تحت تأثیر عواملی چون افزایش تعرفه‌ها، محدودیت‌های مرزی و مراسم اربعین رخ داده است.

نایب‌رئیس اتاق بازرگانی مشترک ایران و روسیه معتقد است موانع تعرفه‌ای و مشکلات بانکی، مانع اصلی شکوفایی تجارت ایران با کشورهای منطقه اوراسیا شده‌اند.

علیرضا صانعی، سفیر ایران در بلاروس، با اشاره به روابط سیاسی بی‌نظیر تهران و مینسک در سه دهه اخیر، سفر رئیس‌جمهور مسعود پزشکیان به بلاروس را فرصتی برای جهش در همکاری‌های اقتصادی و بین‌المللی دانست. این سفر که با هدف تقویت روابط تجاری، علمی و دیپلماتیک انجام می‌شود، می‌تواند فصل جدیدی در مناسبات دو کشور بگشاید.

مکانیسم ماشه، ابزاری حقوقی و سیاسی در برجام، می‌تواند تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران را بازگرداند و تنش‌های دیپلماتیک و اقتصادی را در منطقه و جهان تشدید کند. این مکانیسم نه‌تنها اهرمی برای فشار بر ایران است، بلکه با واکنش‌های احتمالی تهران، از دیپلماسی فعال تا اقدامات نظامی منطقه‌ای، می‌تواند موازنه قدرت جهانی را تغییر دهد.

وزیر صمت ایران از صفر شدن تعرفه ۸۷ درصد کالاهای تجاری بین ایران و ارمنستان خبر داد و ارمنستان را دروازه ورود ایران به اتحادیه اقتصادی اوراسیا توصیف کرد. همزمان، رئیس‌جمهور پزشکیان در سفر به ایروان بر تقویت روابط دوستانه و گسترش همکاری‌ها با ارمنستان تأکید کرد و از مواضع این کشور در محکومیت تجاوزات رژیم صهیونیستی قدردانی نمود.

اسماعیل کوثری، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، در واکنش به نامه تروئیکای اروپا به سازمان ملل برای فعال‌سازی مکانیسم ماشه، این اقدام را فاقد مبنای قانونی و صرفاً جنگ روانی برای تأمین منافع غرب توصیف کرد. او تأکید کرد که با خروج یک‌جانبه آمریکا از برجام و بی‌تعهدی اروپا، استناد به این توافق‌نامه دیگر اعتباری ندارد.

در شرایطی که قفقاز جنوبی به یکی از حساس‌ترین میدان‌های رقابت ژئوپلیتیکی جهان بدل شده، سفر اخیر مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، به ایروان تنها یک دیدار دیپلماتیک معمولی نیست؛ بلکه تلاشی آشکار برای صیانت از منافع راهبردی تهران در برابر طرح‌های جدید ترانزیتی است که می‌توانند موازنه قدرت منطقه را دگرگون کنند. پس از کنار گذاشته شدن کریدور زنگزور به دلیل مخالفت ایران و تأکید بر حفظ تمامیت ارضی ارمنستان، اکنون طرح تازه‌ای با عنوان «کریدور ترامپ» در استان سیونیک، آن هم با مشارکت یک شرکت آمریکایی-ارمنستانی و اجاره ۹۹ ساله زمین، نگرانی‌های جدی را برای تهران برانگیخته است؛ نگرانی از تضعیف جایگاه ایران در ترانزیت جهانی، افزایش نفوذ واشنگتن در حیات خلوت ژئوپلیتیکی‌اش و حتی مسدود شدن مسیرهای حیاتی دسترسی به اروپا و روسیه.

سید محمد اتابک، وزیر صنعت، معدن و تجارت ایران، در دیدار با همتای ارمنستانی خود در ایروان، از برنامه‌ریزی برای افزایش حجم تبادلات تجاری دو کشور به سه میلیارد دلار خبر داد. این هدف‌گذاری در جریان سفر رئیس‌جمهور ایران به ارمنستان و با تشکیل کارگروه مشترک برای تسهیل مراودات اقتصادی مطرح شد.

تجارت ایران و قطر با رشد خیره‌کننده ۶۶ درصدی در چهار ماهه نخست ۱۴۰۴، نه‌تنها نشان‌دهنده عمق روابط اقتصادی دو همسایه است، بلکه فرصتی طلایی برای ایران فراهم کرده تا از قطر به‌عنوان سکویی برای نفوذ به بازارهای منطقه‌ای استفاده کند. آیا این جهش، آغازگر تحولی بزرگ در صادرات ایران خواهد بود؟

ایران با رونمایی از مسیر ریلی جدید به چین و تقویت پیوندهای تجاری با آسیای مرکزی، در تلاش است تا با تنوع‌بخشی به شرکای اقتصادی خود، فشار تحریم‌های غرب را کمرنگ کند. این چرخش استراتژیک نه‌تنها جایگاه ایران را به‌عنوان گره‌ای کلیدی در تجارت اوراسیا تقویت می‌کند، بلکه راه را برای دسترسی سریع‌تر و امن‌تر به بازارهای جهانی هموار می‌سازد.

داده‌های گمرک ایران نشان می‌دهد که چین با جذب ۴.۸ میلیارد دلار کالای غیرنفتی، بزرگ‌ترین مقصد صادرات ایران در بهار ۱۴۰۴ بوده است. صادرات غیرنفتی کشور با حجم ۴۸ میلیون تن و ارزش ۱۷.۵ میلیارد دلار، رشدی ۴ درصدی در حجم و ۸.۱ درصدی در ارزش نسبت به سال گذشته تجربه کرده و ۱۰ کشور از جمله عراق، امارات و ترکیه در صدر فهرست مشتریان ایران قرار دارند.