آمارهای تجاری سال ۱۴۰۳ نشان می‌دهد که نقش اروپا در اقتصاد ایران به شدت کمرنگ شده و در مقابل، چین و روسیه به شرکای اصلی و تعیین‌کننده تهران بدل شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که حجم مبادلات ایران با این دو کشور بیش از ۱۵ برابر کل تجارت با اتحادیه اروپا برآورد می‌شود.

مدیرکل دفتر غرب آسیای سازمان توسعه تجارت ایران اعلام کرد که صادرات ایران به عراق (بدون احتساب گاز) در پنج ماهه نخست سال جاری با کاهش ۷ درصدی به ۲ میلیارد و ۷۹۷ میلیون دلار رسیده است. ناترازی گاز و مشکلات ارزی به‌عنوان عوامل اصلی این افت معرفی شده‌اند، در حالی که چشم‌انداز تجارت ۲۰ میلیارد دلاری با عراق نیازمند اصلاح سیاست‌ها و رفع موانع است.

وزیر صنعت، معدن و تجارت ایران از برنامه‌های دولت چهاردهم برای تقویت روابط تجاری با افغانستان خبر داد. محمد اتابک با تأکید بر پیوندهای تاریخی و فرهنگی دو کشور، در سفر آتی خود به کابل، به دنبال گسترش همکاری‌های دوجانبه و افزایش حجم تجارت با این همسایه شرقی است.

نشست اضطراری سران سازمان همکاری اسلامی در دوحه، با حضور رئیس‌جمهور ایران و سخنرانی امیر قطر، به بررسی تجاوزات اخیر رژیم صهیونیستی پرداخت. این نشست نشان‌دهنده چرخشی تاریخی در منطقه است؛ جایی که اسرائیل دیگر نه‌تنها حامی ثبات نیست، بلکه به‌عنوان تهدید اصلی امنیت خاورمیانه شناخته می‌شود. این تحول، فرصتی بی‌سابقه برای ایران و کشورهای عربی فراهم کرده تا با تقویت همکاری‌های اقتصادی و امنیتی، آینده‌ای باثبات‌تر برای منطقه رقم بزنند.

وزیر صنعت، معدن و تجارت ایران در دیدار با همتای پاکستانی خود از هدف‌گذاری دو کشور برای افزایش حجم تجارت به ۱۰ میلیارد دلار خبر داد. با تأسیس شرکت مشترک و امکان تهاتر کالا، تهران و اسلام‌آباد در تلاشند تا با بهره‌گیری از ظرفیت‌های اقتصادی و مرز مشترک طولانی، روابط تجاری خود را به سطح جدیدی برسانند.

در شرایطی که روابط ایران با اروپا یکی پس از دیگری با گسست و محدودیت روبه‌رو می‌شود و کشورهایی همچون هلند، فرانسه، آلمان و انگلستان سطح روابط تجاری خود را به پایین‌ترین حد رسانده‌اند، تازه‌ترین تصمیم پارلمان اروپا مبنی بر توقف ارتباطات مستقیم با تهران، نمادی روشن از تعمیق فاصله سیاسی و اقتصادی دو سوی ماجراست. این روند نه‌تنها شرکای سنتی ایران در غرب را از صحنه خارج کرده، بلکه حتی کشورهایی مانند روسیه و ترکیه نیز سطح مبادلات خود با تهران را کاهش داده‌اند. همزمان، داده‌های رسمی از تجارت خارجی نشان می‌دهد که با وجود حجم ۷۶ میلیون‌تنی و ارزش بیش از ۴۳ میلیارد دلاری تجارت غیرنفتی در پنج‌ماهه نخست امسال، ایران همچنان به شدت به چند بازار محدود متکی است؛ بازاری که چین، عراق و امارات در صدر آن قرار دارند.

توسعه روابط اقتصادی ایران و پاکستان در حوزه‌های کشاورزی، انرژی و صنایع، نویدبخش تجارت چند میلیارد دلاری و تقویت امنیت غذایی و اشتغال در هر دو کشور است. با این حال، تحریم‌ها، ضعف زیرساخت‌های مرزی و قاچاق، موانعی جدی پیش روی این همکاری‌های رو به رشد هستند که نیازمند راهکارهای فوری‌اند.

نشست مشترک هیئت‌های اقتصادی سیستان و بلوچستان و ولایت نیمروز افغانستان در پایانه مرزی میلک، نویدبخش توسعه همکاری‌های تجاری، رفع موانع مرزی و تحول اقتصادی منطقه است. این گذرگاه کلیدی، با پتانسیل تبدیل شدن به موتور محرکه رونق اقتصادی شرق ایران، می‌تواند آینده‌ای روشن برای مرزنشینان دو کشور رقم بزند.

در حالی که رهبر انقلاب بر لزوم غلبه فضای کار و امید بر شرایط «نه جنگ، نه صلح» تأکید دارند، ایران با گسترش روابط تجاری با چین، در مسیر کسب سهمی بزرگ‌تر از بازار جهانی گام برمی‌دارد. از تکمیل کریدورهای اقتصادی تا تقویت معیشت مردم، این همکاری می‌تواند آینده اقتصادی منطقه را دگرگون کند.

در حالی که فهرست کالاهای مجاز وارداتی از کشورهای اوراسیا خبرساز شده و نام «سگ و گربه» در آن به چشم می‌خورد، موجی از بحث‌ها در فضای مجازی به راه افتاده است. اما آیا واقعاً کشتی‌های پر از سگ و گربه در راه ایران هستند؟ یا ماجرا به ورود چند توله همراه مسافران هواپیما خلاصه می‌شود؟ در این گزارش، نگاهی به جزئیات این موضوع و توافقات تجاری پشت پرده آن می‌اندازیم.

هیئت بلندپایه گمرکی عراق در سفر به تهران، با امضای تفاهم‌نامه‌هایی با گمرک ایران، گامی بزرگ برای تسهیل تجارت و افزایش مبادلات تجاری دوجانبه برداشت. این توافقات، که با حضور مقامات ارشد گمرکی و حمل‌ونقل دو کشور انجام شد، با هدف رفع موانع تجاری، هماهنگ‌سازی تعرفه‌ها و تسریع تردد مرزی، نویدبخش تحولی در روابط اقتصادی ایران و عراق است.

کریدور بین‌المللی شمال–جنوب، با اتصال خلیج فارس و دریای عمان به دریای خزر و اروپا، می‌تواند ایران را به محور تجارت منطقه‌ای تبدیل کند، اما کاهش عملکرد بنادر شمالی در چهارماهه نخست ۱۴۰۴ زنگ خطری برای این فرصت تاریخی است. در حالی که بندر کاسپین با رشد ۲۶ درصدی در تخلیه و بارگیری و ۲۱۱ درصدی در صادرات، از ظرفیت این کریدور بهره برده، دیگر بنادر شمالی با افت شدید مواجه شده‌اند و نیازمند اصلاح زیرساخت‌ها و هماهنگی‌ها برای جبران عقب‌ماندگی هستند.

رئیس مجلس شورای اسلامی در دیدار با رهبر جریان حکمت ملی عراق بر لزوم گسترش روابط تجاری میان دو کشور تأکید کرد و نقش کلیدی بخش خصوصی در افزایش حجم تبادلات اقتصادی را مورد توجه قرار داد. این دیدار که در راستای تقویت همکاری‌های دوجانبه برگزار شد، فرصتی برای بررسی ظرفیت‌های اقتصادی و چالش‌های پیش‌رو در روابط ایران و عراق بود.

در هفت ماه نخست سال ۲۰۲۵، مبادلات تجاری ایران و ترکیه با وجود کاهش ۴ درصدی نسبت به سال گذشته، همچنان در سطح قابل‌توجهی باقی ماند و به بیش از ۳ میلیارد دلار رسید. آمارهای رسمی نشان می‌دهد که صادرات ایران به ترکیه با ثبات نسبی همراه بوده و حدود ۱ میلیارد و ۳۸۰ میلیون دلار ثبت شده است، در حالی که واردات از ترکیه با کاهش ۸ درصدی به ۱ میلیارد و ۷۱۰ میلیون دلار رسید. این روند نشان‌دهنده تحولات در تقاضای وارداتی و تغییر احتمالی سیاست‌های تجاری دو کشور است و با وجود کاهش اندک در حجم کل مبادلات، ایران توانسته سهم خود از بازار ترکیه را حفظ کند و نشان دهد که صادرات کشور همچنان در مسیر ثبات و پایداری قرار دارد.

در میانه فشارهای بی‌سابقه غرب و محدودیت‌های تحریمی که از سال ۲۰۱۸ با خروج آمریکا از برجام شدت گرفت، ایران استراتژی تازه‌ای را برای رشد اقتصادی خود برگزیده است؛ استراتژی‌ای که بر پایه «چرخش به شرق» استوار است. تهران با بازتعریف جایگاه خود در معادلات ژئوپلیتیک، به جای تکیه بر کانال‌های سنتی تجارت با اروپا و آمریکا، به سمت همکاری‌های گسترده با قدرت‌های نوظهور آسیایی حرکت کرده است. پیوستن به سازمان همکاری شانگهای، انعقاد قراردادهای راهبردی با چین و روسیه، و توسعه بنادر و مسیرهای ترانزیتی مشترک با هند، بخشی از این تغییر بنیادین محسوب می‌شود. هم‌زمان، استفاده از ارزهای محلی، قراردادهای بلندمدت انرژی، و حتی بهره‌گیری از کریپتوکارنسی‌ها به ایران کمک کرده تا سدهای تحریمی غرب را دور بزند و سهم بیشتری از تجارت اوراسیا را به خود اختصاص دهد. این چرخش استراتژیک نه تنها ابزاری برای مقابله با فشارهای اقتصادی است، بلکه در حال تبدیل شدن به یک ستون ژئوپلیتیکی جدید است که می‌تواند موقعیت ایران را به عنوان هاب ترانزیتی و انرژی منطقه تثبیت کند.

گزارش تازه وزارت امور اقتصادی و دارایی نشان می‌دهد درآمدهای وصولی گمرک در ۵ ماهه نخست امسال به حدود ۱۳۰ هزار میلیارد تومان (۱۳۰ همت) رسیده که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۴۴ درصد رشد داشته است؛ رشدی که عمدتاً از محل مالیات بر ارزش افزوده و افزایش حقوق ورودی کالاها حاصل شده است.

آمار پنج‌ماهه گمرک ایران نشان‌دهنده کاهش ۶ درصدی ارزش صادرات غیرنفتی در سال ۱۴۰۴ است، در حالی که ارزش واردات همچنان از صادرات پیشی گرفته و کسری تجاری ۲.۱ میلیارد دلاری را رقم زده است. کارشناسان هشدار می‌دهند که تداوم این روند می‌تواند فشار بر ذخایر ارزی و ثبات بازار ارز را افزایش دهد.

تجارت غیرنفتی ایران در پنج‌ماهه نخست سال ۱۴۰۴ با رسیدن به ۷۶.۵ میلیون تن و ارزش تقریبی ۴۴ میلیارد دلار، رشد اندکی در حجم نشان داد، اما ارزش آن تحت تأثیر کاهش ارزش صادرات و واردات کاهش یافت. داده‌های گمرک حاکی از تداوم نابرابری در مبادلات تجاری با اروپا و تمرکز صادرات بر مشتقات نفتی است که می‌تواند چالش‌هایی برای صادرکنندگان ایجاد کند.

روابط تجاری ایران و چین در اوج خود قرار دارد و آمارها نشان می‌دهد هم صادرات نفت و هم تجارت غیرنفتی ایران با چین رکورد زده‌اند. طی سه دهه گذشته، حجم تجارت غیرنفتی دو کشور بیش از ۱۱۳ برابر شده و ایران در فروش نفت به چین، تراز تجاری مثبت خود را حفظ کرده است.

در حالی‌ که نگاه اقتصاد جهان آرام‌آرام از غرب به شرق می‌چرخد، ایران با پیوستن به پیمان شانگهای در برابر بازاری میلیارد دلاری ایستاده است؛ بازاری که چین، روسیه، هند و کشورهای آسیای مرکزی در آن منتظرند تا «سود در سفر» را برای صادرکنندگان ایرانی واقعی کنند.