در میانه آبهای خلیج فارس و در مرز دریایی ایران و عربستان سعودی، یکی از مهمترین مخازن گازی مشترک منطقه قرار دارد؛ میدانی که در بخش ایرانی با نام «فرزاد B» و در سوی مقابل با عنوان «عربیه» شناخته میشود. این میدان در فاصله حدود ۸۵ کیلومتری شرق بوشهر و ۳۵ کیلومتری میدان فرزاد A واقع شده و از نظر حجم ذخایر، جایگاهی راهبردی در سبد گازی کشور دارد.
برآوردها نشان میدهد حجم گاز درجای این میدان حدود ۳۲۹ تریلیون فوت مکعب است که معادل قابل توجهی به مترمکعب محسوب میشود. از این میزان، حدود ۲۳ تریلیون مترمکعب در محدوده ایران قرار دارد. با وجود این ظرفیت عظیم، طی بیش از یک دهه گذشته بهرهبرداری مؤثری از سوی ایران انجام نشده است.
این میدان در سال ۲۰۱۲ کشف شد و عربستان از سال ۲۰۱۳ تولید گاز طبیعی و میعانات گازی را از بخش خود آغاز کرد. اما در سمت ایرانی، تحریمها، اختلافات قراردادی و طولانی شدن مذاکرات موجب شد کشور وارد فاز تولید نشود.
پس از کشف میدان، مذاکراتی با شرکت هندی ONGC برای توسعه آن آغاز شد و حتی توافقهایی نیز میان طرفین صورت گرفت. اما در سال ۲۰۱۴ این شرکت بهصورت یکجانبه و با استناد به تحریمها از ادامه همکاری انصراف داد. این عقبنشینی توسعه میدان را با وقفهای جدی مواجه کرد.
هرچند مذاکرات در قالب دور دوم ادامه یافت، اما درخواست طرف هندی برای خرید گاز با قیمتهای پایین و نامتعارف، فرآیند توافق را پیچیده و طولانی کرد. در کنار آن، تعلل و ضعف در تصمیمگیریهای اجرایی نیز باعث شد توسعه این میدان مشترک سالها به تعویق بیفتد؛ تعویقی که عملاً به معنای ادامه برداشت یکجانبه طرف مقابل بود.
با شکست مذاکرات خارجی و روشن شدن روند وقتکشیها، وزارت نفت تصمیم گرفت توسعه میدان را با تکیه بر توان فنی و مهندسی داخلی پیش ببرد. در اردیبهشت ۱۴۰۲ تفاهمنامه طراحی، خرید، ساخت، بارگیری و نصب جکت میدان گازی فرزاد B امضا شد؛ اقدامی که عملاً آغاز مرحله اجرایی پروژه به شمار میرود.
در اواخر بهمنماه سال جاری، عملیات بارگیری نخستین جکت سکوی سرچاهی این میدان با موفقیت انجام شد. این جکت با وزن یک هزار و ۴۸۵ تن و ارتفاع بیش از ۶۰ متر، بهعنوان فونداسیون سکوی حفاری طراحی شده و آماده انتقال و نصب در موقعیت میدان در خلیج فارس است.
بارگیری این سازه عظیم به منزله ورود رسمی پروژه به فاز اجرایی توسعه تلقی میشود؛ مرحلهای که سالها انتظار آن کشیده میشد.
کیوان طریقتی، مجری طرح توسعه میدان گازی فرزاد، اعلام کرده است که این پروژه یکی از پیچیدهترین پروژههای فراساحلی کشور محسوب میشود. وی با اشاره به ویژگیهای خاص سازند، فشار و دمای بالا، خواص سنگ و سیال و شرایط حفاری، تأکید کرد که چالشهای فنی متعددی پیشروی تیم اجرایی قرار دارد.
به گفته او، پس از نصب جکت WHP۱ و استقرار دکل حفاری در موقعیت FB۰۱، عملیات حفاری چاه توصیفی–تولیدی آغاز خواهد شد و در ادامه چاههای توسعهای–تولیدی حفر میشوند. همچنین برای مقابله با شرایط خورنده و فشار بالا، تجهیزات ویژه مقاوم در برابر خوردگی در مراحل مهندسی و تأمین کالا لحاظ شده است.
طریقتی افزود که عملیات مغزهگیری، چاهپیمایی، چاهآزمایی، ایمنسازی و تکمیل چاهها با تمهیدات فنی خاص انجام میشود تا ریسکهای اجرایی به حداقل برسد.
حمیدرضا ثقفی، مدیرعامل شرکت پتروپارس بهعنوان پیمانکار اصلی توسعه میدان، بارگیری جکت را تنها یک دستاورد فنی ندانسته و آن را نقطه عطفی راهبردی توصیف کرده است.
به گفته وی، هر روز تأخیر در توسعه این میدان مشترک به معنای از دست رفتن بخشی از ثروت ملی بوده است. او تأکید کرد توسعه فرزاد B صرفاً با هدف افزایش تولید گاز انجام نمیشود، بلکه مأموریت اصلی آن صیانت از مخزن مشترک و جلوگیری از مهاجرت گاز به سمت بخش مقابل است.
طبق برنامهریزیها، این میدان با هدف تولید روزانه حدود ۲۸ میلیون مترمکعب گاز ترش طراحی شده و ساخت جکت فعلی مسیر حفاری شش حلقه چاه توسعهای را هموار میکند.
ثقفی همچنین تصریح کرد طراحی، ساخت و بارگیری این سازه بهطور کامل با اتکا به توان داخلی انجام شده و بیانگر ظرفیت فنی کشور در اجرای پروژههای بزرگ در شرایط تحریمی است.
در همین حال، اصغر ابراهیمی اصل، کارشناس حوزه انرژی، بر ضرورت سرمایهگذاری گستردهتر در میادین مشترک نفت و گاز خلیج فارس تأکید کرده است. به گفته وی، عربستان از میادین فرزاد A و B سالانه میلیاردها دلار درآمد کسب میکند، در حالی که ایران تاکنون سهمی از این منبع مشترک نداشته است.
او با اشاره به میدان مشترک فروزان نیز اظهار کرد اختلاف سطح تولید میان دو کشور در برخی میادین مشترک چشمگیر است و ادامه این وضعیت میتواند به تخلیه بخش قابل توجهی از مخزن به نفع طرف مقابل منجر شود.
این کارشناس تأکید کرد بهرهبرداری از میادین مشترک باید در اولویت مطلق سرمایهگذاریهای صنعت نفت قرار گیرد، زیرا در این میادین، زمان عاملی تعیینکننده است و هر روز تأخیر میتواند به معنای انتقال بخشی از منافع ملی به سوی دیگر مخزن باشد.
با آغاز فاز اجرایی توسعه فرزاد B، ایران پس از سالها وقفه وارد مرحله عملیاتی یکی از مهمترین پروژههای مشترک گازی خود شده است؛ پروژهای که آینده آن میتواند شاخصی جدی برای ارزیابی راهبرد کشور در صیانت از منابع مشترک انرژی باشد.
