گسترش نیوز: نظام تامین اجتماعی برای حمایت از بیمهشدگانی که بهدلیل حادثه یا بیماری توانایی انجام کار خود را از دست میدهند، سازوکار مشخصی را پیشبینی کرده است. ازکارافتادگی یکی از مهمترین حمایتهای پیشبینیشده در قانون تأمین اجتماعی محسوب میشود؛ حمایتی که با هدف جبران کاهش یا فقدان قدرت کار و تأمین حداقل معیشت فرد آسیبدیده طراحی شده است.
در سال ۱۴۰۴ نیز نحوه محاسبه مستمری و غرامت ازکارافتادگی بر مبنای مواد ۷۰ تا ۷۵ قانون تأمین اجتماعی و همچنین ماده ۱۱۱ این قانون صورت میگیرد. حداقل حقوق ازکارافتادگی کامل (بیش از ۶۶ درصد) در سال ۱۴۰۴ معادل حداقل حقوق کامل قانون کار تعیین شده که رقم آن ۱۰,۳۹۰,۹۶۸ تومان اعلام شده است. افزون بر این مبلغ، مزایایی همچون حق عائلهمندی، حق اولاد و برخی کمکهای معیشتی نیز بسته به شرایط بیمهشده پرداخت میشود.
در معنای عمومی، ازکارافتادگی به وضعیتی اطلاق میشود که فرد توانایی انجام شغل خود را بهطور کامل یا نسبی از دست بدهد. این وضعیت ممکن است بر اثر بیماری، حادثه شغلی، حادثه غیرشغلی یا عوارض جسمی ناشی از کهولت سن پدید آید.
اما قانون تأمین اجتماعی تعریف دقیقتری ارائه میدهد. مطابق ماده ۷۰، بیمهشدگانی که پس از طی مراحل درمانی و خدمات توانبخشی همچنان غیرقابل علاج تشخیص داده شوند و کمیسیون پزشکی موضوع ماده ۹۱ کاهش کلی یا جزئی توانایی کار آنان را تأیید کند، در زمره افراد ازکارافتاده قرار میگیرند.
بنابراین صرف بیماری یا حادثه کافی نیست؛ ابتدا روند درمان باید تکمیل شود و سپس کمیسیون پزشکی با بررسی مستندات، میزان کاهش قدرت کار را تعیین کند.
روند رسیدگی به پرونده ازکارافتادگی مراحل مشخصی دارد. ابتدا بیمهشده تحت درمان قرار میگیرد و خدمات توانبخشی لازم را دریافت میکند. اگر پس از طی این مراحل بهبودی کامل حاصل نشود، پزشک معالج پرونده را با تکمیل فرمهای مربوطه به کمیسیون پزشکی ارجاع میدهد.
شعبه تأمین اجتماعی مستندات درمانی و سوابق بیمه را بررسی کرده و پرونده را برای تصمیمگیری به کمیسیون پزشکی ارسال میکند. کمیسیون پس از معاینه و بررسی مدارک، درصد کاهش قدرت کار را تعیین میکند. نظر این کمیسیون مبنای پرداخت مستمری یا غرامت خواهد بود.
قانون تأمین اجتماعی سه نوع ازکارافتادگی را شناسایی کرده است:
در این حالت، بیمهشده بیش از دو سوم توانایی کار خود را از دست میدهد؛ بهگونهای که حتی با اشتغال در شغل قبلی یا شغل دیگر نتواند بیش از یکسوم درآمد سابق خود را به دست آورد. این وضعیت بهعنوان ازکارافتادگی کامل شناخته میشود و مستمری ماهانه برای فرد برقرار میگردد.
چنانچه کاهش قدرت کار بین یکسوم تا دوسوم باشد و این کاهش بر اثر حادثه ناشی از کار رخ دهد، فرد مشمول ازکارافتادگی جزئی خواهد شد. در این وضعیت مستمری به نسبت درصد کاهش توانایی پرداخت میشود.
اگر کاهش قدرت کار بین ۱۰ تا ۳۳ درصد باشد و علت آن حادثه ناشی از کار تشخیص داده شود، فرد مستمری ماهانه دریافت نمیکند بلکه غرامت مقطوع به او پرداخت میشود.
برای تعیین مستمری ازکارافتادگی کلی، ابتدا مستمری بازنشستگی بر اساس سوابق بیمه و میانگین مزد دو سال آخر محاسبه میشود. سپس این مبلغ با حداقل حقوق کامل قانون کار مقایسه میگردد.
چنانچه مستمری محاسبهشده کمتر از حداقل حقوق مصوب باشد، مطابق ماده ۱۱۱ قانون تأمین اجتماعی، مبلغ آن تا سطح حداقل حقوق کامل جبران میشود. به همین دلیل، حداقل حقوق ازکارافتادگی کامل در سال ۱۴۰۴ معادل ۱۰۳,۹۰۹,۶۸۰ ریال تعیین شده است.
این سازوکار مانع از آن میشود که بیمهشدهای با سابقه کم یا مزد پایین، دریافتی کمتر از حداقل معیشت داشته باشد.
در ازکارافتادگی جزئی، ابتدا مستمری بازنشستگی فرضی بر اساس سوابق موجود محاسبه میشود. سپس این مبلغ در درصد ازکارافتادگی ضرب میگردد. حاصل این ضرب، مستمری ماهانه فرد خواهد بود.
برای نمونه اگر فرد ۴۰ درصد کاهش توانایی داشته باشد، ۴۰ درصد مستمری محاسبهشده به او پرداخت میشود. در این نوع ازکارافتادگی، بیمهشده میتواند به اشتغال ادامه دهد و موظف خواهد بود همچنان حق بیمه پرداخت کند تا در آینده بهصورت عادی بازنشسته شود.
در مواردی که کاهش توانایی بین ۱۰ تا ۳۳ درصد قرار گیرد، به جای مستمری ماهانه، مبلغی یکباره پرداخت میشود. طبق ماده ۷۴ قانون تأمین اجتماعی، این غرامت معادل ۳۶ برابر مستمری ازکارافتادگی کلی ضرب در درصد کاهش توانایی خواهد بود.
پرداخت مقطوع، ماهیت جبرانی دارد و پس از آن تعهد مستمر ماهانه برقرار نمیشود.
یکی از عوامل کلیدی در تعیین مستمری، مزد متوسط ماهانه است. قانون، مبنای محاسبه را ۷۲۰ روز پیش از وقوع حادثه یا شروع بیماری حرفهای قرار داده است.
فرمول محاسبه به این صورت عمل میکند:
جمع کل حقوق و مزدی که طی ۷۲۰ روز گذشته مبنای پرداخت حق بیمه قرار گرفته، بر عدد ۷۲۰ تقسیم میشود. سپس حاصل به ۳۰ ضرب میگردد تا متوسط مزد ماهانه به دست آید.
نکته مهم آنکه ملاک، حقوق مشمول کسر حق بیمه است؛ نه دریافتی واقعی که ممکن است شامل مزایای غیرمشمول بیمه باشد.
قانون میان حوادث ناشی از کار و غیرناشی از کار تفاوت قائل شده است.
اگر ازکارافتادگی کلی در نتیجه حادثه یا بیماری ناشی از کار رخ دهد، شرط سابقه بیمه مطرح نمیشود. حتی کارگری که در نخستین روز اشتغال دچار حادثه شود، میتواند مستمری دریافت کند. اما در حوادث یا بیماریهای غیرشغلی، بیمهشده باید در ده سال منتهی به وقوع حادثه یا بیماری، حداقل یک سال سابقه پرداخت حق بیمه داشته باشد و دستکم ۹۰ روز از این سابقه در سال آخر قبل از حادثه ثبت شده باشد. رعایت این شرط برای برخورداری از مستمری الزامی خواهد بود.
میزان و نوع ازکارافتادگی نقش مهمی در تعیین حمایتهای قانونی و مالی افراد دارد. اگر درصد ازکارافتادگی کمتر از ۶۶ درصد باشد، پرداخت مستمری یا غرامت تنها زمانی انجام میشود که حادثه مربوط به محیط کار باشد. در مقابل، در ازکارافتادگی کامل، قانون حمایت وسیعتری ارائه میدهد و حتی افرادی با سابقه کم نیز از دریافت حداقل حقوق کامل بهرهمند میشوند. علاوه بر این، مزایای جانبی مانند کمک هزینه اولاد و عائلهمندی به کسانی که شرایط لازم را دارند تعلق میگیرد.
