گسترش نیوز: اجرای قانون جدید سن و سابقه بازنشستگی از ابتدای فروردین ۱۴۰۴، یکی از بزرگترین جراحیهای نظام بازنشستگی کشور در دهههای اخیر به شمار میآید؛ اصلاحی که مستقیماً زندگی میلیونها بیمهشده تحت پوشش سازمان تأمین اجتماعی را تحت تأثیر قرار داده و معادلات قدیمی بازنشستگی را دگرگون کرده است.
این تغییرات که پس از ماهها بحث و کشمکش نهایتاً در اسفند ۱۴۰۳ به دستگاههای اجرایی ابلاغ شد، با هدف نجات صندوقهای بازنشستگی از بحران ناترازی مالی و همگامسازی نظام رفاهی کشور با روند سالمندی جمعیت به مرحله اجرا رسید.
بر اساس قانون تازه، مردان دیگر نمیتوانند در ۶۰ سالگی بهطور معمول بازنشسته شوند. سن بازنشستگی آنها به ۶۲ سال افزایش یافته و سقف سابقه لازم برای دریافت مستمری کامل نیز از ۳۰ سال به ۳۵ سال رسیده است. در مقابل، شرایط سنی زنان دستنخورده باقی مانده و همچنان امکان بازنشستگی در ۵۵ سالگی برای آنها وجود دارد؛ هرچند قواعد مربوط به سابقه بیمهای دستخوش اصلاح شده است.
با این حال، قانونگذار برای افرادی که پیش از مرداد ۱۴۰۳ بیش از ۲۸ سال سابقه پرداخت حق بیمه داشتهاند، استثنا قائل شده و آنها را از شمول افزایش سنوات الزامی خارج کرده است. این گروه همچنان میتوانند با همان ۳۰ سال سابقه قدیمی بازنشسته شوند.
دولت و نهادهای تصمیمگیرنده، افزایش سن و سابقه بازنشستگی را پاسخی به سه بحران همزمان میدانند؛ افزایش امید به زندگی، کاهش نرخ زاد و ولد و خالیشدن تدریجی منابع صندوقها.
به زبان ساده، تعداد بازنشستگان هر سال بیشتر میشود، اما ورودیهای جدید به بازار کار کاهش یافتهاند. نتیجه چنین معادلهای چیزی جز فشار سنگین مالی بر صندوقهای بیمهای نیست؛ فشاری که اگر مهار نشود، آینده مستمریها را به خطر میاندازد.
قانون جدید همه بیمهشدگان را یک شبه وارد شرایط تازه نکرده است. برای کسانی که تا ۳ مرداد ۱۴۰۳ کمتر از ۳۰ سال سابقه داشتند، افزایش سنوات بهصورت تدریجی اعمال میشود.
هرچه سابقه فعلی کمتر باشد، مدت بیمهپردازی اضافی نیز بیشتر خواهد شد. برای نمونه:
افراد با بیش از ۲۸ سال سابقه از هرگونه افزایش معاف شدهاند.
کسانی که بین ۲۵ تا ۲۸ سال سابقه دارند، به ازای هر سال کسری باید دو ماه بیشتر حق بیمه بپردازند.
در بازه ۲۰ تا ۲۵ سال، این افزایش به سه ماه در سال میرسد.
بین ۱۵ تا ۲۰ سال سابقه، چهار ماه به ازای هر سال اضافه میشود.
و افرادی با کمتر از ۱۵ سال سابقه، بهطور ثابت باید پنج سال بیشتر کار کنند.
این روند پلکانی تا رسیدن مردان به سن ۶۲ سال و زنان به ۵۵ سال ادامه خواهد داشت و سپس متوقف میشود.
در قانون تازه، مرز ۲۰ سال سابقه نقش حیاتی پیدا کرده است.
افرادی که کمتر از ۲۰ سال حق بیمه پرداخت کردهاند، مستمری متناسب با میزان سابقه خود دریافت میکنند؛ نه حقوق کامل. به بیان دیگر، اگر فردی تنها ۱۵ سال سابقه داشته باشد، حدود نصف مستمری کامل به او تعلق میگیرد. اما بیمهشدگانی که ۲۰ سال یا بیشتر سابقه دارند، مشمول حمایت حداقلی میشوند و مستمری آنها نباید از حداقل حقوق مصوب وزارت کار کمتر باشد.
هرچند سن بازنشستگی زنان ثابت مانده، اما قواعد مربوط به سابقه بیمهای آنها شفافتر و سختگیرانهتر شده است.
بازنشستگی با ۵۵ سال سن و ۲۰ سال سابقه همچنان امکانپذیر است. زنانی که ۳۰ سال سابقه داشته باشند، میتوانند حتی از ۴۵ سالگی تقاضای بازنشستگی بدهند و در صورت رسیدن سابقه به ۳۵ سال، شرط سنی عملاً حذف میشود. در مقابل، زنانی که فقط ۱۰ سال سابقه دارند، مستمری حداقلی دریافت میکنند؛ چیزی در حد یکسوم حقوق کامل.
برای مادران دارای سه فرزند که سرپرست خانوار بوده و در مناطق روستایی یا عشایری زندگی میکنند نیز امتیاز ویژهای در نظر گرفته شده است: بازنشستگی با ۲۰ سال سابقه و ۴۰ سال سن، حتی بدون اشتغال رسمی.
کارگران شاغل در مشاغل سخت و زیانآور از شمول افزایش سن و سنوات الزامی خارج ماندهاند.
۲۰ سال کار متوالی یا ۲۵ سال کار متناوب در این مشاغل همچنان امکان بازنشستگی بدون شرط سنی را فراهم میکند. ضمن آنکه هر سال فعالیت در این حوزهها معادل یکونیم سال سابقه عادی محاسبه میشود؛ امتیازی که مسیر بازنشستگی را کوتاهتر میکند.
در قانون جدید، مقررات مشخص و جداگانهای برای رانندگان وضع نشده، اما بسته به نوع فعالیت آنها، بازنشستگی میتواند از مسیرهای متفاوتی عبور کند.
رانندگان با ۳۰ سال سابقه، بدون توجه به سن بازنشسته میشوند. مردان با ۲۰ سال سابقه در ۶۰ سالگی و زنان در ۵۵ سالگی امکان بازنشستگی دارند.
رانندگان خودروهای سنگین بینشهری نیز از امتیاز ویژه ۲۵ سال سابقه و ۵۵ سال سن برخوردارند؛ بهویژه اگر شغلشان در فهرست مشاغل سخت قرار گیرد.
یکی از تحولات اجتماعی مهم سالهای اخیر، ورود رانندگان پلتفرمهای آنلاین به چتر بیمهای کشور بوده است. طبق اعلام رسمی تأمین اجتماعی، از ابتدای ۱۴۰۴ این رانندگان میتوانند تحت پوشش بیمه مشاغل آزاد قرار گیرند؛ طرحی که اکنون حدود ۳۰۰ هزار نفر را دربر میگیرد و امنیت شغلی نسبی برای فعالان این حوزه فراهم کرده است.
جانبازان میتوانند با حداقل ۲۰ سال سابقه و بدون شرط سنی بازنشسته شوند. بسته به درصد جانبازی، بین ۳ تا ۱۰ سال سنوات ارفاقی به سوابق آنها افزوده میشود.
افراد دارای معلولیت نیز با ۲۰ سال سابقه امکان بازنشستگی دارند؛ با این تفاوت که شرط سنی برای مردان ۵۰ سال و برای زنان ۴۵ سال تعیین شده است و میزان سنوات ارفاقی به شدت معلولیت وابسته خواهد بود.
قانون جدید راه بازنشستگی پیش از موعد را بهطور کامل نبسته است، اما هزینه آن کاهش مستمری خواهد بود.
افرادی با ۳۵ سال سابقه میتوانند بدون شرط سنی کنار بکشند. مردان ۵۰ ساله و زنان ۴۵ ساله نیز در صورت تکمیل ۳۰ سال سابقه از این امکان برخوردارند.
بازنشستگی با حداقل ۱۰ سال سابقه هم همچنان برقرار است، اما حقوق دریافتی بهشدت محدود خواهد بود.
قانون جدید بازنشستگی تأمین اجتماعی، پایان دوران بازنشستگی زودهنگام و آغاز دورهای طولانیتر از اشتغال را رقم زده است. افزایش سن و سابقه شاید در کوتاهمدت فشار بیشتری بر نیروی کار وارد کند، اما از نگاه سیاستگذاران، تنها راه نجات صندوقهای بازنشستگی از فروپاشی مالی به شمار میآید.
واقعیت این است که جامعه ایران بهسرعت در حال پیرشدن است و ساختارهای رفاهی ناچارند خود را با این تغییر جمعیتی هماهنگ کنند. بازنشستگی دیگر یک ایستگاه زودرس در میانه زندگی شغلی نیست؛ حالا به مقصدی دورتر تبدیل شده که رسیدن به آن نیازمند سالهای بیشتری کار، برنامهریزی مالی و مدیریت سابقه بیمهای خواهد بود. در این میدان تازه، آگاهی از جزئیات قانون، مهمترین سلاح بیمهشدگان است؛ چون یک تصمیم اشتباه یا یک سال غفلت از پرداخت حق بیمه میتواند سالها مسیر بازنشستگی را عقب بیندازد.
