گسترش نیوز: در جهانی که دانش، فناوری و نوآوری به موتور اصلی رشد اقتصادی و قدرت ملی تبدیل شدهاند، نحوه بودجهریزی برای آموزش عالی چیزی فراتر از یک تصمیم مالی است؛ این انتخاب، بازتابی از اولویتهای توسعهای دولتهاست. لایحه بودجه سال ۱۴۰۵ دولت که بهتازگی ارائه شده، از افزایش قابل توجه اعتبارات آموزش عالی حکایت دارد؛ افزایشی که به گفته کارشناسان، اگر درست مدیریت شود، میتواند نقطه عطفی در مسیر تحول دانشگاهها باشد.
بررسی ارقام نشان میدهد بودجه بخش آموزش عالی در لایحه ۱۴۰۵ با رشدی بیش از ۴۰ درصدی مواجه شده است. این افزایش، در ظاهر نویدبخش بهبود کیفیت آموزش، تقویت زیرساختهای پژوهشی، توسعه فناوری و ارتقای رفاه دانشجویان است. با این حال، پرسش کلیدی همچنان باقی است؛ کدام دانشگاهها بیشترین بهره را بردهاند؟
مطابق دادههای مندرج در لایحه بودجه ۱۴۰۵، الگوی تخصیص اعتبارات آموزش عالی همچنان ترکیبی از تمرکز بر دانشگاههای بزرگ و توجه نسبی به مراکز استانی است.
در صدر فهرست، دانشگاه تهران قرار دارد؛ دانشگاهی که با بودجهای بالغ بر ۹ هزار و ۳۶۳ میلیارد ریال، همچنان ستون فقرات نظام آموزش عالی کشور به شمار میرود. این دانشگاه، بهعنوان قدیمیترین نهاد آموزش عالی مدرن ایران، نهتنها از نظر جمعیت دانشجویی (بیش از ۵۰ هزار نفر) بلکه از منظر حجم پروژههای پژوهشی، همکاریهای بینالمللی و تنوع رشتهای، جایگاهی بیبدیل دارد. دانشگاه تهران در رتبهبندی QS ۲۰۲۶ با قرار گرفتن در جایگاه ۳۲۲ جهانی، برترین دانشگاه ایران معرفی شده و سهم بالای بودجه آن، بازتاب همین نقش محوری است.
پس از آن، دانشگاه ملی مهارت با ۸ هزار و ۲۱۷ میلیارد ریال در جایگاه دوم ایستاده است؛ دانشگاهی که تمرکز آن بر آموزشهای مهارتمحور و کاربردی، آن را به بازیگری مهم در پیوند دانشگاه و بازار کار تبدیل کرده است. افزایش منابع این دانشگاه میتواند نشانهای از تغییر نگاه سیاستگذار به سمت آموزشهای فنی و تربیت نیروی انسانی متناسب با نیاز صنعت باشد.
رتبه سوم به دانشگاه پیام نور با ۷ هزار و ۸۱۹ میلیارد ریال اختصاص دارد. پیام نور بهواسطه گستردگی شبکه آموزش از راه دور و برخورداری از درآمدهای اختصاصی قابل توجه، یکی از خاصترین مدلهای آموزشی در ایران را نمایندگی میکند؛ مدلی که استقلال مالی نسبی، نقطه قوت اصلی آن محسوب میشود.
در جایگاه چهارم، دانشگاه صنعتی شریف با ۴ هزار و ۲ میلیارد ریال قرار دارد. شریف که در رتبهبندی QS ۲۰۲۶ رتبه ۳۷۵ جهانی را کسب کرده، سالهاست بهعنوان قطب مهندسی و فناوری کشور شناخته میشود. فارغالتحصیلان این دانشگاه نقش مهمی در اکوسیستم استارتآپی و صنایع دانشبنیان دارند و تخصیص این بودجه میتواند به توسعه آزمایشگاههای پیشرفته و پروژههای فناورانه کمک کند.
دانشگاه شهید بهشتی با ۳ هزار و ۵۳۳ میلیارد ریال رتبه پنجم را به خود اختصاص داده است؛ دانشگاهی با تمرکز قوی بر علوم پایه، پزشکی و حقوق. پس از آن، دانشگاه شیراز با ۳ هزار و ۱۷۱ میلیارد ریال، دانشگاه تبریز با ۲ هزار و ۸۹۹ میلیارد ریال و دانشگاه فردوسی مشهد با ۲ هزار و ۸۴۰ میلیارد ریال قرار دارند که هر یک نقش منطقهای مهمی در جنوب، شمالغرب و شرق کشور ایفا میکنند.
فهرست ده دانشگاه برتر از نظر بودجه، با دانشگاه صنعتی امیرکبیر و دانشگاه تربیت مدرس تکمیل میشود؛ دو نهادی که یکی قطب آموزش فنی–مهندسی و دیگری محور آموزش تحصیلات تکمیلی و پژوهشهای میانرشتهای است.
| رتبه | نام دانشگاه | میزان بودجه |
|---|---|---|
| ۱ | دانشگاه تهران | ۹,۳۶۳,۰۵ |
| ۲ | دانشگاه ملی مهارت | ۸,۲۱۷,۹۶ |
| ۳ | دانشگاه پیام نور | ۷,۸۱۹,۵۵ |
| ۴ | دانشگاه صنعتی شریف | ۴,۰۰۲,۴۵ |
| ۵ | دانشگاه شهید بهشتی | ۳,۵۳۳,۵۲ |
| ۶ | دانشگاه شیراز | ۳,۱۷۱,۷۵ |
| ۷ | دانشگاه تبریز | ۲,۸۹۹,۸۰ |
| ۸ | دانشگاه فردوسی مشهد | ۲,۸۴۰,۰۵ |
| ۹ | دانشگاه صنعتی امیرکبیر | ۲,۷۹۲,۰۳ |
| ۱۰ | دانشگاه تربیت مدرس | ۲,۷۴۳,۰۶ |
فراتر از حجم مطلق بودجه، آنچه لایحه ۱۴۰۵ را متمایز میکند، رشدهای چشمگیر برخی دانشگاههاست. طبق بررسیها، شماری از مراکز آموزش عالی با افزایش بیش از ۴۰ درصدی بودجه مواجه شدهاند؛ رشدی که میتواند نشانه تغییر جهت سیاستهای آموزشی دولت باشد.
در صدر این فهرست، دانشگاه خوارزمی و دانشگاه صنعتی شریف با رشد ۶۸ درصدی قرار دارند. خوارزمی، بهعنوان یکی از قدیمیترین دانشگاههای تربیت معلم و علوم انسانی، میتواند از این منابع برای بازطراحی برنامههای آموزشی و تقویت نقش خود در نظام تعلیم و تربیت استفاده کند.
دانشگاههای صنعتی سهند و دامغان با رشد ۶۱ درصدی، نمونهای از توجه به مراکز کوچکتر و کمتر برخوردار هستند. همچنین دانشگاههایی مانند امیرکبیر، علم و صنعت، قم، کاشان، علمی–کاربردی، سمنان، صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی و صنعتی شاهرود نیز رشدهایی بین ۴۰ تا ۵۵ درصد را تجربه کردهاند.
این الگو، بهزعم برخی تحلیلگران، تلاشی برای کاهش شکاف تاریخی میان دانشگاههای مادر و دانشگاههای استانی است؛ تلاشی که اگر به جذب هیئت علمی توانمند، توسعه زیرساختها و پروژههای منطقهمحور منجر شود، میتواند آثار بلندمدت مثبتی داشته باشد.
| ردیف | نام دانشگاه | میزان رشد بودجه |
|---|---|---|
| ۱ | دانشگاه خوارزمی | ۶۸٪ |
| ۲ | دانشگاه صنعتی شریف | ۶۸٪ |
| ۳ | دانشگاه صنعتی سهند | ۶۱٪ |
| ۴ | دانشگاه دامغان | ۶۱٪ |
| ۵ | دانشگاه صنعتی امیرکبیر | ۴۶٪ |
| ۶ | دانشگاه علم و صنعت ایران | ۴۶٪ |
| ۷ | دانشگاه قم | ۴۸٪ |
| ۸ | دانشگاه کاشان | ۵۰٪ |
| ۹ | دانشگاه علمیکاربردی | ۵۵٪ |
| ۱۰ | دانشگاه سمنان | ۴۰٪ |
| ۱۱ | دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی | ۴۰٪ |
| ۱۲ | دانشگاه صنعتی شاهرود | ۴۲٪ |
افزایش بودجه آموزش عالی در شرایطی رخ میدهد که اقتصاد ایران همچنان با تورم بالا و محدودیت منابع مواجه است. از این منظر، تخصیص منابع بیشتر به دانشگاهها یک فرصت مهم؛ اما همزمان یک آزمون جدی برای نظام حکمرانی علمی کشور است.
اگر این اعتبارات صرفاً به پوشش هزینههای جاری، حقوق و مخارج روزمره محدود شود، اثر تحولآفرین آن بهسرعت خنثی خواهد شد. اما اگر تمرکز بر پژوهشهای کاربردی، ارتقای کیفیت آموزش، بینالمللیسازی دانشگاهها و پیوند با صنعت باشد، میتوان انتظار داشت که آموزش عالی ایران گامی بهسوی رقابت منطقهای و جهانی بردارد.
