از پایان جنگ در سال ۱۳۶۸ تا امروز، حتی در سختترین سالهای اقتصادی نیز نوروز کموبیش همان تصویر آشنا را داشت؛ بازارهایی شلوغ، خیابانهایی پررفتوآمد و مردمی که هرطور شده سعی میکردند نشانهای از عید را در زندگی روزمره حفظ کنند. اما امسال بسیاری از شهرهای بزرگ ایران از تهران و اصفهان تا شیراز شبهایی متفاوت را تجربه میکنند؛ شبهایی که خیابانها زودتر خلوت میشوند و ویترین مغازهها کمتر از همیشه رنگ عید گرفتهاند.
در روزهایی که نااطمینانی بر فضای عمومی جامعه سایه انداخته، پرسش مهم این است: «خانوادههای ایرانی امسال برای نوروز چقدر خرج کردند؟ آیا هزینهها کاهش یافته یا فقط شکل خرج کردن تغییر کرده است؟»
آنچه از روایتهای مردم برمیآید، نشان میدهد سبد نوروزی خانوارها در سال ۱۴۰۵ دستخوش تغییرات جدی شده است؛ سفرها کمتر شده، خرید لباس کاهش یافته و بخشی از هزینههایی که پیشتر صرف شادیهای نوروزی میشد حالا به پسانداز اضطراری تبدیل شده است.
در سالهای گذشته، اسفند ماه برای بازارهای شهرهای بزرگ زمان طلایی کسبوکار بود. بازار تجریش، بازار بزرگ تهران، خیابانهای مرکزی اصفهان و شیراز و خیلی از شهرها در این روزها پر از جمعیت میشد. حتی در سالهایی که تورم بالا بود، رفتوآمد مردم در بازارهای شب عید قطع نمیشد.اما امسال داستان متفاوت است. بسیاری از مغازهها یا کاملاً تعطیلاند یا فقط چند ساعت در روز باز میکنند؛ آن هم بیشتر برای اینکه چراغ مغازه روشن بماند.
رضا، فروشنده پوشاک در یکی از پاساژهای مرکز تهران است. او میگوید:«سالهای قبل تو این موقع حتی فرصت نمیکردیم بنشینیم. از صبح تا شب مشتری بود. امسال بعضی روزها فقط دو یا سه نفر وارد مغازه میشوند. بیشتر مردم فقط نگاه میکنند و میروند.»
او میگوید؛ حتی کسانی که برای خرید میآیند، معمولاً به دنبال گزینههای ارزانتر هستند؛ «قبلاً خانوادهها برای عید حداقل یک دست لباس نو برای بچهها میخریدند. الان خیلیها میگویند امسال جایی نمیرویم لباس هم لازم نداریم.»
به گفته او، فروش اسفند امسال در مقایسه با سال گذشته به شکل محسوسی کاهش یافته است.
اگرچه بسیاری از خانوادهها هزینههای نوروز را کاهش دادهاند، اما نکته مهمتر شاید تغییر اولویتهای خرج کردن باشد.در سالهای گذشته بخش مهمی از هزینه نوروز صرف سفر، خرید لباس و دیدوبازدید میشد. اما امسال سهم این موارد در سبد هزینه خانوارها کمتر شده است.
سمیه، کارمند یک شرکت خصوصی در اصفهان، میگوید: «ما همیشه برای عید سفر میرفتیم. حتی اگر کوتاه بود. امسال تصمیم گرفتیم اصلاً سفر نرویم. بیشتر پول را کنار گذاشتیم برای روز مبادا. خندهدار است اما حتی نمیدانیم این مبادا وجود دارد یا نه!»
او میگوید خانوادهاش هنوز خریدهای کوچک عید مثل شیرینی و آجیل را انجام میدهند، اما حجم خرید بسیار کمتر شده است: «انگار همه چیز در حالت تعلیق است. آدم نمیداند چند ماه بعد چه میشود.»
یکی از تغییرات محسوس نوروز امسال جابهجایی اولویتهای خرج کردن است؛ انگار «خرید شب عید» که همیشه بخشی جدانشدنی از اسفند بود، امسال تقریباً از سبد بسیاری از خانوادهها حذف شده و جای خود را به نوعی صرفهجویی و نگهداشت پول داده است. بسیاری از خانوادهها میگویند حتی اگر حقوقها طبق روال پرداخت شود، بانکها دچار اختلال نشوند و کارفرماها بتوانند دستمزدها را سر وقت و کامل بدهند، باز هم ترجیح میدهند پولشان را خرج نکنند. نااطمینانی از آینده باعث شده پولی که قبلاً صرف خرید لباس نو، هدیه، یا حتی سفر کوتاه میشد حالا بیشتر پسانداز شود؛ نوعی پسانداز اضطراری برای روزهایی که معلوم نیست چه پیش میآید. در چنین فضایی، برای بعضی خانوادهها از نوروز شاید فقط چیدن یک سفره هفتسین ساده باقی مانده باشد؛ نشانهای کوچک از عید در میان روزهایی که بیش از هر چیز با احتیاط و انتظار میگذرند.
در کنار بازارهای سنتی، بسیاری از کسبوکارهای آنلاین نیز در این روزها با رکود جدی مواجه شدهاند. بخش قابل توجهی از خدماتی که به بستر اینترنت وابستهاند، از سئو و طراحی سایت گرفته تا فروشگاههای آنلاین، با کاهش شدید تقاضا روبهرو شدهاند. زیر سایه جنگ و بمباران و در حالی که تنشهای نظامی میان ایران، اسرائیل و آمریکا بالا گرفته، کارگران، کارمندان و کارکنان بخش خصوصی و دولتی بیش از هر تحولی نگران حقوق و مزایای خود در روزهای منتهی به سال جدید هستند.
امیر، که در حوزه سئو و خدمات دیجیتال مارکتینگ کار میکند، میگوید:«بیشتر مشتریهای ما کسبوکارهای آنلاین بودند. الان خیلی از آنها فعالیتشان را متوقف کردهاند. وقتی فروش ندارند، طبیعتاً خدمات دیجیتال هم نمیخواهند.»او میگوید حتی پروژههایی که قرار بود برای سال جدید شروع شوند فعلاً متوقف شدهاند.
حمید، راننده تاکسی در شیراز است. او میگوید شبهای اسفند همیشه برای ما رانندهها شلوغترین زمان سال بود؛ «قبلاً مردم تا نیمه شب در بازار بودند. مسافر زیاد بود. الان از ساعت 7 غروب خیابانها خلوت میشود.»
او میگوید درآمدش در هفتههای اخیر به شکل محسوسی کاهش یافته است.
با همه این حال برای برخی از ایرانیان، نوروز در شرایط جنگی تجربهای کاملاً تازه نیست. حسن، ۶۲ ساله، که دوران جوانیاش را در سالهای جنگ ایران و عراق گذرانده، میگوید نوروزهای آن سالها حال و هوای خاصی داشت؛ «آن موقع هم شرایط سخت بود، اما مردم سعی میکردند عید را نگه دارند. حتی اگر ساده.»او تعریف میکند که در یکی از سالهای جنگ، خانوادهاش سفره هفتسین را در زیرزمین خانه چیده بودند:«صدای آژیر میآمد، اما مادرم میگفت عید باید عید باشد.»به گفته او، تفاوت امروز با آن سالها در نوع جنگ و شرایط اقتصادی است:«آن زمان جامعه یک جور دیگر بود. حالا زندگی خیلی پیچیدهتر شده است.»
یکی از بزرگترین تغییرات نوروز امسال کاهش سفرهای نوروزی است. در سالهای گذشته حتی در شرایط اقتصادی سخت نیز میلیونها نفر برای تعطیلات نوروزی سفر میرفتند. اما امسال بسیاری از خانوادهها ترجیح دادهاند در شهر خود بمانند.لیلا، معلمی در تهران، میگوید:«هر سال با خانوادهام به شمال میرفتیم. امسال اصلاً برنامهای برای سفر نداریم. حتی رزرو هم نکردیم.» او میگوید بیشتر خانوادهها ترجیح دادهاند پولشان را نگه دارند: «آدم وقتی آینده نامطمئن باشد، کمتر خرج میکند. فقط خرجهای ضروری را اولویت دادیم.»
با وجود کاهش هزینهها، بسیاری از خانوادهها هنوز تلاش میکنند برخی از نشانههای نوروز را حفظ کنند. علی، صاحب یک شیرینیفروشی در اصفهان، میگوید فروش شیرینی هنوز ادامه دارد، اما حجم خریدها کمتر شده است.«قبلاً مشتریها چند جعبه میخریدند. الان بیشتر یک جعبه کوچک میخرند.»او میگوید مردم هنوز دوست دارند سفره عیدشان خالی نباشد هرچند که همین آجیل و شیرینی هم قیمتهایش سر به فلک کشیده و خانواده ها دویست گرم و سیصد گرم خرید میکنند.
آنچه از مجموع روایتها برمیآید این است که نوروز ۱۴۰۵ بیشتر از آنکه حذف شود، به حالت تعلیق درآمده است.مردم هنوز خریدهای کوچک عید را انجام میدهند، اما بسیاری از هزینههای بزرگتر را به تعویق انداختهاند.در واقع بخشی از پولی که پیشتر صرف سفر یا خرید میشد حالا به پسانداز برای روزهای نامعلوم آینده تبدیل شده است.
در حالی که روزهای پایانی اسفند سپری میشود، شهرها حال و هوایی متفاوت دارند. خیابانهایی که همیشه در این روزها پر از رفتوآمد بود حالا زودتر خلوت میشوند و بسیاری از مغازهها چراغهایشان را زودتر خاموش میکنند. با این حال، خیلی ها میگویند یک سفره ساده هفتسین هم که شده پهن میکنند.
نوروز در فرهنگ ایرانی فقط یک جشن نیست؛ نشانهای از امید به آغاز دوباره است. اما نوروز ۱۴۰۵ برای بسیاری از خانوادهها با احساسی متفاوت همراه است؛ احساس تعلیق. تعلیقی میان نگرانی و امید.میان اینکه سال آینده چه خواهد شد و اینکه آیا دوباره روزهایی خواهد رسید که بازارهای شب عید مثل گذشته پر از جمعیت شوند؟ بسیاری از خانوادهها امسال سال جدید را در حالی آغاز خواهند کرد که بیش از هر زمان دیگری، چشم به آیندهای نامعلوم دوختهاند.
