گسترش نیوز: در نظامهای حقوقی مدرن، حمایت از نیروی کار و تضمین معیشت آنها پس از پایان دوره فعالیت اقتصادی، یک اصل بنیادین محسوب میشود. بیشتر شهروندان، بخش بزرگی از عمر و توان خود را صرف تولید، خدمات و اداره امور عمومی میکنند و طبیعی است که جامعه و دولت موظف باشند امنیت مالی و شغلی این افراد را در دوران بازنشستگی تأمین کنند. «بازنشستگی» در همین نقطه معنا پیدا میکند؛ نقطهای که فرد از چرخه فعالیت اقتصادی خارج میشود، اما حقوق و معیشت او همچنان برقرار میماند.
در ایران، مقررات بازنشستگی در قالب چند قانون کلیدی تنظیم شده است؛ از جمله قانون کار، قانون تأمین اجتماعی و قانون مدیریت خدمات کشوری. با این حال، یکی از موضوعات پرچالش و بحثبرانگیز سالهای اخیر، «بازنشستگی پیش از موعد» میباشد؛ مفهومی که با هر لایحه یا بخشنامه جدید، توجه نیروی کار، کارمندان و صندوقهای بازنشستگی را جلب میکند. این نوع بازنشستگی، نه فقط موضوع حقوقی بلکه مسئلهای اقتصادی و اجتماعی است که پیامدهای گستردهای برای فرد و جامعه دارد.
بازنشستگی در تعریف عمومی، پایان دوران خدمت پس از رسیدن به سن و سابقه مقرر قانونی است؛ مرحلهای که فرد پس از سالها کار، مستمری دریافت میکند و وارد دوره فراغت میشود. این قاعده هم شامل کارمندان دولت میشود و هم کارگران مشمول قانون کار و بیمه تأمین اجتماعی.
بازنشستگی پیش از موعد، مسیر متفاوتی پیش روی فرد میگذارد؛ راهی که امکان خروج زودتر از چرخه اشتغال و دریافت مستمری را فراهم میکند. هدف قانونگذار از این سیاست، غالباً حمایت از نیروی کار، کاهش فشار شغلی در مشاغل سخت و زیانآور، و ایجاد فرصت شغلی برای جوانان است. در نگاه اول، این ایده جذاب به نظر میرسد؛ نیروی فرسوده جای خود را به نیروی تازهنفس میدهد و بازار کار پویا باقی میماند. اما واقعیتهای اقتصادی و مالی، این مسیر را پیچیده تر میکند.
مطابق ماده ۷۶ قانون بیمه تأمین اجتماعی، حداقل سابقه بیمه برای بازنشستگی ۱۰ سال است. بنابراین امکان بازنشستگی پیش از موعد با حداقل ۱۰ سال سابقه فراهم میشود و حتی در صورت کمبود سابقه، فرد میتواند با خرید سابقه بیمه باقیمانده، شرایط لازم را برای بازنشستگی پیش از موعد تکمیل کند.
سن بازنشستگی در ایران برای مردان ۶۰ سال و برای زنان ۵۵ سال در نظر گرفته شده است؛ هرچند آییننامه اجرایی قانون افزایش سن بازنشستگی، سن بازنشستگی مردان را ۶۲ سال و زنان را ۵۵ سال تعیین کرده است. این تغییرات در قالب بخشنامه سازمان تأمین اجتماعی ابلاغ شد و آخرین راهنمای رسمی در این زمینه محسوب میشود.
بازنشستگی زنان قوانین خاص خود را دارد و در هر سنی امکانپذیر نیست. سازمان تأمین اجتماعی بر اساس سابقه بیمه و سن فرد، حداقل شرایط لازم برای بازنشستگی پیش از موعد را تعیین میکند.
زنانی که ۲۰ سال سابقه بیمه دارند و سن آنها حداقل ۵۵ سال است، امکان بازنشستگی پیش از موعد دارند. حقوق بازنشستگی در این حالت بر اساس میانگین حقوق دو سال آخر و نسبت به سابقه بیمه محاسبه میشود. در صورتی که حقوق محاسبهشده کمتر از حداقل حقوق کارگر باشد، مستمری مطابق حداقل حقوق اداره کار پرداخت میشود و هر سال متناسب با افزایش حداقل حقوق به روز میگردد. همچنین، زنان میتوانند با افزایش سابقه بیمه تا ۳۰ سال، حقوق بیشتری دریافت کنند.
زنان با حداقل ۱۰ سال سابقه بیمه و سن ۵۵ سال نیز میتوانند درخواست بازنشستگی پیش از موعد بدهند. در این حالت، حقوق بازنشستگی متناسب با تعداد سالهای بیمه پردازی محاسبه میشود. برای مثال، ۱۰ سال سابقه معادل ۱۰ روز حقوق و ۱۵ سال سابقه معادل ۱۵ روز حقوق بازنشستگی خواهد بود. امکان خرید سابقه بیمه و افزایش سنوات تا ۲۰ سال نیز وجود دارد، که حقوق بازنشستگی بر اساس حداقل حقوق اداره کار یا میانگین حقوق دو سال آخر تعیین میشود.
در صورتی که سابقه بیمه کمتر از ۱۰ سال باشد، بازنشستگی پیش از موعد تنها با خرید سابقه بیمه یا ادامه بیمه پردازی ممکن میشود تا حداقل سابقه به ۱۰ سال برسد.
زنان شاغل در مشاغل سخت و زیانآور میتوانند با ۲۰ سال سابقه متوالی، حتی اگر سن آنها کمتر از ۵۵ سال باشد، بازنشسته شوند. هر سال سابقه در این مشاغل معادل یک و نیم سال سابقه معمولی محاسبه میشود.
مردان نیز شرایط سنی و سابقه مشخصی برای بازنشستگی پیش از موعد دارند.
مردان با ۲۰ سال سابقه بیمه میتوانند در سن ۶۲ سالگی درخواست بازنشستگی دهند. حقوق بازنشستگی آنها نیز مانند زنان، بر اساس میانگین حقوق دو سال آخر و نسبت به سابقه بیمه محاسبه میشود. امکان افزایش سابقه بیمه تا ۳۰ سال برای دریافت حقوق بیشتر نیز فراهم است.
طبق بخشنامه تامین اجتماعی، حداقل سابقه برای مردانی که کمتر از ۱۰ سال سابقه دارند به ۱۵ سال افزایش یافته است. مردانی که حداقل ۱۵ سال سابقه بیمه داشته باشند، میتوانند در سن ۶۲ سالگی بازنشسته شوند. حقوق بازنشستگی در این حالت متناسب با سابقه بیمه محاسبه میشود و امکان خرید سابقه برای تکمیل سنوات مورد نیاز نیز فراهم است.
مردان با سابقه کمتر از ۱۰ سال، تنها از طریق خرید سابقه یا ادامه بیمه پردازی میتوانند به حداقل ۱۵ سال سابقه برسند و سپس با داشتن ۶۲ سال سن، بازنشسته شوند.
گاهی عوامل غیرقابل پیشبینی مانند بیماری، حوادث شغلی یا شرایط جسمی خاص باعث میشود فرد توانایی ادامه کار را از دست بدهد. در این وضعیت، از کار افتادگی کلی یا جزئی تشخیص داده میشود و فرد میتواند پیش از موعد، بدون توجه به سن و سابقه، مستمری از کار افتادگی دریافت کند.
بازنشستگی و از کار افتادگی مفاهیمی متفاوت هستند، اما از لحاظ حمایتهای مالی شباهت دارند. اصلیترین مزیت این وضعیت، تضمین دریافت مستمری مشابه بازنشستگی است، حتی اگر فرد هنوز سن قانونی بازنشستگی را کامل نکرده باشد.
سابقه بیمه یکی از ارکان اصلی بازنشستگی پیش از موعد محسوب میشود و روشهای متنوعی برای افزایش آن وجود دارد:
اگر کارفرما حق بیمه را رد نکرده باشد، میتوان با شکایت به مراجع مربوطه، سابقه بیمه ثبت نشده را به حساب آورد.
در مشاغل سخت و زیانآور، هر سال سابقه معادل یک و نیم سال محاسبه میشود و باید اطمینان حاصل شود عنوان شغلی در بیمه و اداره کار مطابق قوانین سختی کار ثبت شده باشد.
سوابق بیمههای اختیاری، مشاغل آزاد و بیمه کارگران ساختمان نیز در محاسبه بازنشستگی لحاظ میشوند.
مدت مرخصی استعلاجی و دریافت بیمه بیکاری در سالهای نزدیک به بازنشستگی میتواند در سابقه بیمه منظور شود، هرچند این موارد میتوانند میانگین حقوق دو سال آخر را کاهش دهند.
آقایان میتوانند سابقه خدمت سربازی را با پرداخت حق بیمه خریداری کنند و در سابقه خود ثبت کنند.
بازنشستگی پیش از موعد میتواند هم فرصت و هم چالش باشد. از یک سو، نیروی کار فرسوده جای خود را به نیروهای جوان میدهد و فشار مشاغل سخت کاهش مییابد. از سوی دیگر، پرداخت مستمری به افرادی که هنوز در سن اشتغال هستند، فشار مالی بر صندوقهای بازنشستگی را افزایش میدهد و میتواند به کسری منابع منجر شود. از این رو، هر تصمیم درباره بازنشستگی پیش از موعد، نیازمند ارزیابی دقیق اقتصادی و اجتماعی است.
