گسترش نیوز: در سالهای اخیر، با گسترش مشاغل مستقل، فریلنسری و کسبوکارهای شخصی، مسئله «امنیت شغلی و آینده مالی» بیش از هر زمان دیگری به دغدغه فعالان بازار کار تبدیل شده است. بسیاری از افرادی که بدون کارفرما فعالیت میکنند، نه حقوق ثابت دارند و نه از پوشش بیمه اجباری برخوردارند. درست در همین نقطه است که بیمه تأمین اجتماعی مشاغل آزاد بهعنوان یکی از مهمترین ابزارهای حمایت اجتماعی وارد میدان میشود؛ ابزاری که قرار است فاصله میان شاغلان رسمی و فعالان مستقل را کمتر کند.
بیمه مشاغل آزاد یکی از زیرمجموعههای بیمههای خویشفرما در سازمان تأمین اجتماعی است. این نوع بیمه برای افرادی طراحی شده که شاغل هستند، درآمد دارند، اما رابطه استخدامی با هیچ کارفرمایی ندارند. در این مدل، فرد هم بیمهگذار است و هم بیمهشده؛ یعنی مسئولیت پرداخت کامل حق بیمه بر عهده خود اوست، اما در مقابل، از بخش قابلتوجهی از مزایای تأمین اجتماعی بهرهمند میشود.
برخلاف تصور رایج، بیمه مشاغل آزاد صرفاً یک گزینه حداقلی برای بازنشستگی نیست، بلکه مجموعهای از پوششهای اجتماعی را در بر میگیرد که بسته به نرخ انتخابی بیمهشده میتواند گستردهتر یا محدودتر باشد. همین انعطافپذیری، این بیمه را به انتخابی محبوب برای فریلنسرها، صاحبان کسبوکارهای کوچک، هنرمندان، فروشندگان، فعالان فضای دیجیتال و حتی کارفرمایان مستقل تبدیل کرده است.
بازار کار امروز، دیگر شبیه دهههای گذشته نیست. استخدام مادامالعمر، حقوق ثابت و بیمه اجباری برای همه، به یک استثنا تبدیل شده است. در عوض، میلیونها نفر بهصورت پروژهای، آزاد یا شخصی کار میکنند. این سبک کاری، اگرچه آزادی بیشتری به همراه دارد، اما در صورت بیماری، حادثه، ازکارافتادگی یا رسیدن به سن بازنشستگی، میتواند فرد را با چالشهای جدی مواجه کند.
بیمه تأمین اجتماعی مشاغل آزاد دقیقاً برای پوشش همین خلأ طراحی شده است. این بیمه به افراد کمک میکند تا بدون وابستگی به کارفرما، سابقه بیمهای بسازند، از خدمات درمانی استفاده کنند و در آینده از مستمری بازنشستگی یا حمایتهای مالی بهرهمند شوند.
تقریباً تمام افرادی که بهصورت مستقل و بدون قرارداد استخدامی رسمی فعالیت میکنند، میتوانند متقاضی این نوع بیمه باشند. فریلنسرها، صاحبان کسبوکارهای کوچک، فروشندگان، هنرمندان، رانندگان مستقل، فعالان حوزه دیجیتال، تولیدکنندگان محتوا و حتی برخی کارفرمایان خرد، در صورت نداشتن بیمه اجباری، امکان استفاده از بیمه مشاغل آزاد را دارند.
نکته مهم این است که این بیمه مخصوص افرادی است که تحت پوشش هیچ نوع بیمه تأمین اجتماعی دیگری نیستند. به بیان سادهتر، اگر فردی در حال حاضر بیمه اجباری یا بیمه کارفرمایی فعال داشته باشد، نمیتواند همزمان از بیمه مشاغل آزاد استفاده کند.
فریلنسرها بهطور رسمی در دسته «صاحبان مشاغل آزاد» قرار میگیرند. یعنی هر فردی که برای خودش کار میکند، درآمد دارد اما کارفرمای مشخصی ندارد، میتواند از این بیمه استفاده کند. تفاوتی ندارد که فعالیت فرد در حوزه برنامهنویسی باشد، طراحی گرافیک، تولید محتوا، ترجمه، آموزش آنلاین یا هر شغل مستقل دیگری.
فریلنسرها میتوانند بر اساس میزان درآمد، سطح ریسک شغلی و نیازهای آینده خود، یکی از سه نرخ بیمهای ۱۲، ۱۴ یا ۱۸ درصد را انتخاب کنند. این انتخاب، مستقیماً بر نوع پوششها و مبلغ حق بیمه ماهانه اثر میگذارد.
سازمان تأمین اجتماعی برای بیمه مشاغل آزاد، سه نرخ مشخص در نظر گرفته است که هر کدام سطح متفاوتی از حمایتها را ارائه میدهند:
نرخ ۱۲ درصد: این طرح پایهایترین سطح بیمه است و عمدتاً پوشش بازنشستگی را شامل میشود. این گزینه برای افرادی با درآمد محدود یا نوسانی مناسبتر است که میخواهند حداقل سابقه بیمه را برای آینده خود ایجاد کنند.
نرخ ۱۴ درصد: علاوه بر بازنشستگی، پوشش فوت نیز در این طرح لحاظ شده است. این گزینه برای افرادی که مسئولیت خانوادگی دارند یا به فکر تأمین آینده بازماندگان خود هستند، انتخاب متعادلتری محسوب میشود.
نرخ ۱۸ درصد: کاملترین طرح بیمه مشاغل آزاد است که بازنشستگی، فوت و ازکارافتادگی را پوشش میدهد. این گزینه بیشتر به شاغلان پرریسک یا افرادی با درآمد پایدار توصیه میشود که میخواهند حداکثر حمایت بیمهای را داشته باشند.
نکته قابلتوجه این است که هیچیک از این طرحها شامل بیمه بیکاری نمیشوند، اما تمام سوابق پرداختی بهعنوان سابقه معتبر بیمه تأمین اجتماعی ثبت خواهد شد.
بیمه مشاغل آزاد، صرفاً یک پرداخت ماهانه نیست؛ بلکه مجموعهای از مزایا و حمایتها را برای بیمهشده فراهم میکند. مهمترین این مزایا عبارتاند از:
پوشش درمانی و امکان استفاده از خدمات مراکز طرف قرارداد تأمین اجتماعی، دریافت مستمری بازنشستگی پس از رسیدن به سن و سابقه قانونی، حمایت مالی در صورت ازکارافتادگی جزئی یا کلی (در طرح ۱۸ درصد)، پرداخت مستمری فوت به بازماندگان، امکان انتقال سوابق بیمهای به سایر انواع بیمههای تأمین اجتماعی و انعطاف در انتخاب میزان حق بیمه و سطح پوششها.
این مزایا باعث میشود بیمه مشاغل آزاد، برای بسیاری از شاغلان مستقل به یک انتخاب منطقی و بلندمدت تبدیل شود.
در میان بیمههای خویشفرما، بیمه اختیاری و بیمه مشاغل آزاد بیشترین متقاضی را دارند. با این حال، تفاوتهایی میان این دو وجود دارد که دانستن آنها برای انتخاب درست ضروری است.
بیمه اختیاری معمولاً نیازمند داشتن سابقه بیمه قبلی است و نرخ حق بیمه آن حدود ۲۷ درصد از حقوق مبنای قرارداد محاسبه میشود. این بیمه پوششهای کاملتری از جمله درمان بدون فرانشیز در مراکز تأمین اجتماعی ارائه میدهد.
در مقابل، بیمه مشاغل آزاد الزام به سابقه بیمه قبلی ندارد و نرخهای متنوعتری (۱۲، ۱۴ و ۱۸ درصد) را در اختیار متقاضی قرار میدهد. البته خدمات درمانی آن معمولاً با پرداخت فرانشیز همراه است. از نظر شرایط سنی نیز تفاوتهایی میان این دو نوع بیمه وجود دارد.
برای ثبتنام در بیمه مشاغل آزاد، متقاضی باید شرایط مشخصی را داشته باشد. حداقل سن برای ثبتنام ۱۸ سال است. حداکثر سن برای مردان ۵۰ سال و برای زنان ۴۵ سال تعیین شده است. البته افرادی که بیش از ۱۰ سال سابقه پرداخت بیمه دارند، از شرط سنی معاف میشوند.
علاوه بر شرایط سنی، ارائه مدارک هویتی معتبر مانند کارت ملی و شناسنامه الزامی است. بسته به نوع فعالیت، ممکن است مدارک شغلی مانند پروانه کسب یا مستندات مرتبط با حرفه نیز درخواست شود.
ثبتنام در بیمه مشاغل آزاد هم بهصورت حضوری و هم بهصورت غیرحضوری امکانپذیر است. در روش حضوری، متقاضی باید به شعب تأمین اجتماعی مراجعه کرده و پس از تکمیل فرمها و ارائه مدارک، قرارداد بیمهای خود را منعقد کند.
در روش غیرحضوری، فرآیند از طریق سامانه الکترونیکی سازمان تأمین اجتماعی انجام میشود. این روش، بهویژه برای فریلنسرها و شاغلان دیجیتال، سادهتر و سریعتر است و امکان پیگیری وضعیت بیمه را نیز فراهم میکند.
مبلغ حق بیمه مشاغل آزاد در سال ۱۴۰۴ بر اساس حداقل دستمزد مصوب وزارت کار و نرخ انتخابی بیمه محاسبه میشود. بهطور کلی، هرچه نرخ بیمه بالاتر باشد، مبلغ پرداختی افزایش پیدا میکند، اما در مقابل پوششهای کاملتری ارائه میشود.
بر اساس اعلامهای رسمی، مبالغ ماهانه حق بیمه در سال ۱۴۰۴ بهصورت تقریبی به این شکل است:
| نرخ بیمه | نوع پوشش | مبلغ ماهانه تقریبی (تومان) | توضیحات |
|---|---|---|---|
| ۱۲٪ | بازنشستگی + فوت پس از بازنشستگی | ۱,۲۸۸,۴۸۰ – ۱,۲۴۶,۹۱۶ | کمترین هزینه، مناسب شاغلان با درآمد محدود یا متغیر |
| ۱۴٪ | بازنشستگی + فوت قبل و بعد از بازنشستگی | ۱,۵۰۳,۲۲۶ – ۱,۴۵۴,۷۳۵ | پوشش بیشتر برای افرادی که مسئولیت خانوادگی دارند |
| ۱۸٪ | بازنشستگی + فوت + ازکارافتادگی | ۱,۹۳۲,۷۲۰ – ۱,۸۷۰,۴۷۴ | کاملترین پوشش بیمهای برای مشاغل پرریسک یا درآمد پایدار |
یکی از سوالات پرتکرار متقاضیان، موضوع کارت پایان خدمت است. بر اساس مقررات فعلی، ارائه کارت پایان خدمت یا معافیت برای ثبتنام در بیمه مشاغل آزاد الزامی نیست. افراد بالای ۱۸ سال میتوانند بدون تعیین وضعیت نظاموظیفه، از این بیمه استفاده کنند و از مزایای بازنشستگی، درمان و فوت بهرهمند شوند.
میزان حقوق بازنشستگی در بیمه مشاغل آزاد، همانند سایر بیمههای تأمین اجتماعی، بر اساس میانگین دستمزد دو سال آخر و تعداد سالهای سابقه پرداخت حق بیمه محاسبه میشود. هرچه سابقه پرداخت بیشتر و مبنای دستمزد بالاتر باشد، مستمری بازنشستگی نیز افزایش خواهد یافت.
این مستمری مشمول افزایشهای سالانه و طرحهای متناسبسازی حقوق بازنشستگان نیز میشود و از این نظر تفاوتی با سایر بازنشستگان تأمین اجتماعی ندارد.
بیمه تأمین اجتماعی مشاغل آزاد، پاسخی به واقعیتهای جدید بازار کار است؛ بازاری که در آن، استقلال شغلی افزایش یافته اما ریسکهای مالی و اجتماعی نیز پررنگتر شدهاند. این بیمه به شاغلان مستقل امکان میدهد با پرداخت حق بیمهای متناسب با توان مالی خود، برای آیندهای امنتر برنامهریزی کنند.انتخاب آگاهانه نرخ بیمه، پرداخت منظم حق بیمه و شناخت دقیق مزایا و محدودیتها، میتواند بیمه مشاغل آزاد را به یکی از مهمترین سرمایهگذاریهای بلندمدت هر فریلنسر یا شاغل مستقل تبدیل کند؛ سرمایهگذاریای که ثمره آن، آرامش خاطر در سالهای آینده خواهد بود.
