در حالی که منطقه با چالش‌های ژئوپولیتیکی روبروست، مبادلات تجاری ایران و قطر در دو ماه نخست سال جاری با رشد ۶۸ درصدی به ۶۴ میلیون دلار رسید. صادرات شیر خشک صنعتی برای نخستین‌بار و افزایش تعاملات بخش خصوصی از نکات برجسته این گزارش است.

تحریم‌ها و موانع بین‌المللی، تراز بازرگانی خارجی ایران را در سال ۱۴۰۳ به منفی ۱۶ میلیارد دلار رسانده و مانع بهره‌برداری کامل از ظرفیت‌های عظیم صنعتی، به‌ویژه در بخش پتروشیمی و پلیمر شده است. با وجود پتانسیل‌های بالای این صنایع برای ارزآوری، چالش‌هایی مانند محدودیت‌های بانکی، عدم پذیرش استانداردهای FATF و قطعی برق، فرصت‌های طلایی را از اقتصاد ایران سلب کرده‌اند.

تجارت ایران با کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی (اکو) در سال ۱۴۰۳ با رشدی خیره‌کننده به ۳۶.۲ میلیون تن و ارزش ۲۷.۶ میلیارد دلار رسید. این آمار نشان‌دهنده افزایش قابل‌توجه صادرات و واردات غیرنفتی ایران با این کشورها است. در ادامه، جزئیات این موفقیت تجاری را بررسی می‌کنیم.

تجارت خارجی ایران در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۳ با کسری بی‌سابقه ۷.۱۶ میلیارد دلاری مواجه شده است. گزارشی از مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد که وابستگی ۷۲.۴ درصدی واردات به سه کشور امارات، چین و ترکیه، کاهش شدید ارزش کالاهای صادراتی و افزایش قاچاق، زنگ خطر را برای اقتصاد ایران به صدا درآورده است.

در دیدار کلیدی میان محمدعلی دهقان‌دهنوی، رئیس کل سازمان توسعه تجارت ایران، و جوهان آلوارز، معاون وزیر بازرگانی ونزوئلا، دو کشور گام بلندی به سوی امضای موافقتنامه تجارت آزاد برداشتند. این توافق که متن و ضمائم آن ظرف دو روز آینده نهایی می‌شود، نه‌تنها بستری برای تقویت تجارت دوجانبه فراهم می‌کند، بلکه ایران و ونزوئلا را به پایگاه‌های استراتژیک تجاری یکدیگر در آسیا و آمریکا تبدیل خواهد کرد. با تمرکز بر برابری، توسعه لجستیک و چشم‌انداز سرمایه‌گذاری مشترک، این موافقتنامه نویدبخش فصلی جدید در روابط اقتصادی دو کشور است.

ایران در پنج سال گذشته، در گرداب فرصت‌های از دست‌رفته و بی‌ثباتی اقتصادی گرفتار شده است. در حالی که کشورهای همسایه با شتاب در مسیر رشد تجارت جهانی و جذب سرمایه پیش می‌روند، اقتصاد ایران زیر فشار تحریم‌ها، سیاست‌های ناکارآمد و انزوای خودساخته، از رقابت منطقه‌ای عقب مانده است. امیررضا اعتمادی، فعال اقتصادی، تصویری روشن از این عقب‌ماندگی و راه‌های برون‌رفت از بحران ترسیم می‌کند.

افزایش چشمگیر شاخص رابطه مبادله ریالی در زمستان ۱۴۰۳، خبر از رشد درآمد صادراتی ایران در مقابل هزینه واردات می‌دهد؛ با این حال، جهش قیمت کالاهای پایه وارداتی مانند روغن و خوراک دام، زنگ خطر افزایش هزینه تولید را به صدا درآورده است.

روابط تجاری ایران و پاکستان، با وجود اشتراکات فرهنگی، جغرافیایی و اقتصادی، از ظرفیت‌های بالقوه خود فاصله زیادی دارد. بر اساس آخرین گزارش‌های تجاری، سهم ایران از بازار صادراتی پاکستان تنها حدود ۴ درصد است که نشان‌دهنده فرصت‌های ازدست‌رفته در این حوزه است. این گزارش به بررسی وضعیت کنونی تجارت دوجانبه، پتانسیل‌های موجود، موانع و راهکارهای پیشنهادی برای ارتقای مبادلات تجاری می‌پردازد.

با امضای توافق‌نامه تجارت ترجیحی میان ایران و عمان، فرصت طلایی برای گسترش صادرات و بهره‌مندی از تعرفه‌های صفر تجاری در ۱۶ کشور منطقه فراهم شده است؛ فرصتی که فعالان اقتصادی ایران می‌توانند با انتقال بخشی از فرآیند تولید خود به عمان، از آن بهره‌مند شوند.

در حالی که صادرات غیرنفتی ایران در دو ماه نخست سال ۱۴۰۴ از نظر وزنی با رشد همراه بوده، کاهش متوسط ارزش دلاری هر تن کالا – که به ۳۳۵ دلار رسیده – نشان می‌دهد کیفیت سبد صادراتی کشور رو به کاهش است. این روند، از گرایش بیشتر به صادرات کالاهای خام و کم‌ارزش یا کاهش قیمت جهانی برخی محصولات حکایت دارد. در این میان، پتروشیمی‌ها همچنان ستون اصلی صادرات غیرنفتی ایران هستند، اما ترکیب پنج قلم اصلی صادرات که همگی مشتقات نفت و گازند، تصویر روشنی از وابستگی صادرات ایران به منابع هیدروکربنی ارائه می‌دهد.از سوی دیگر، بازارهای هدف نیز محدود مانده‌اند؛ چین و عراق، همچنان مهم‌ترین مقاصد صادراتی ایران‌اند و این وابستگی جغرافیایی، ضعف در توسعه بازارهای جدید را آشکار می‌سازد.

در سال ۱۴۰۳، صادرات ایران بار دیگر در پیچ‌وخم بوروکراسی، ناهماهنگی‌های دولتی و تحریم‌های بین‌المللی گرفتار شد. فعالان اقتصادی بخش خصوصی هشدار می‌دهند که بدون اصلاحات اساسی در قوانین و سیاست‌های تجاری، تراز تجاری منفی ۱۴.۵ میلیارد دلاری و کاهش رقابت‌پذیری کالاهای ایرانی در بازارهای جهانی ادامه خواهد یافت. آیا ایران می‌تواند با اعتماد به بخش خصوصی و رفع موانع، جایگاه خود را در تجارت جهانی باز یابد؟

فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت چهاردهم، از هدف‌گذاری ۲۰ میلیارد دلاری برای گسترش مبادلات تجاری با عمان خبر داد. این اظهارات در راستای سیاست خارجی ایران برای تقویت روابط با کشورهای همسایه و به‌دنبال سفر اخیر مقامات ایرانی به عمان مطرح شد.

در جریان سفر محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی به ونزوئلا، وی در دیدار با رامون بلاسکز، وزیر حمل‌ونقل و رئیس ونزوئلایی کمیسیون مشترک اقتصادی دو کشور، بر ضرورت استفاده از فرصت‌های مشترک برای توسعه روابط و مقابله با یک‌جانبه‌گرایی تأکید کرد. این دیدار، گامی مهم در مسیر تقویت همکاری‌های راهبردی میان دو ملت بود.

در آستانه تحولات نوین در عرصه تجارت خارجی ایران، امضای موافقت‌نامه تجارت ترجیحی میان جمهوری اسلامی ایران و سلطنت عمان، به‌همراه ۱۸ سند همکاری در حوزه‌های کلیدی از جمله سرمایه‌گذاری، گمرک، بهداشت، حمل‌ونقل و فرهنگ، نقطه‌عطفی در روابط اقتصادی دو کشور به شمار می‌رود؛ توافقی که به رهبری وزارت صنعت، معدن و تجارت و با نقش‌آفرینی سازمان توسعه تجارت ایران، می‌تواند بستر تازه‌ای برای حضور مؤثرتر کالاها و خدمات ایرانی در بازار راهبردی عمان فراهم کند. با این حال، کارشناسان معتقدند که این فرصت طلایی تنها در صورت ارتقاء استانداردهای تولید، رفع موانع زیرساختی، ثبات قوانین تجاری و درک دقیق از نیازهای بازار عمان، به موفقیتی پایدار منجر خواهد شد. در شرایطی که کاهش تعرفه‌ها می‌تواند به افزایش صادرات ایران بیانجامد، عدم آمادگی ساختاری و ضعف در رقابت‌پذیری ممکن است این دستاوردها را با چالش‌هایی جدی مواجه کند.

سید علی مدنی‌زاده به عنوان وزیر پیشنهادی اقتصاد و دارایی از سوی دولت به هیئت‌رئیسه مجلس شورای اسلامی معرفی شد؛ تصمیمی که می‌تواند نقطه عطفی در مسیر اصلاح و توسعه اقتصاد کشور باشد. با توجه به حذف معاونت اقتصادی در ساختار دولت چهاردهم، نقش وزیر اقتصاد و دارایی بیش از پیش پررنگ شده و این فرد عملاً به فرمانده اقتصادی کشور تبدیل می‌شود که تصمیماتش تأثیرات گسترده‌ای بر اقتصاد کلان، صنایع و کسب‌وکارها خواهد داشت. در این شرایط حساس، انتخاب یک وزیر کارآمد و تشکیل تیمی توانمند اهمیت حیاتی دارد، زیرا وزارت اقتصاد با بهره‌گیری از سازمان‌های متنوع زیرمجموعه‌اش، نفوذ قابل توجهی در تمام بخش‌های اقتصادی دارد و می‌تواند به عنوان موتور محرک اصلاحات و توسعه عمل کند. از ضرورت انجام مطالعات تطبیقی در پژوهشکده امور اقتصادی گرفته تا تقویت شفافیت مالی، توسعه ابزارهای نوین تأمین مالی جمعی، نقش‌آفرینی در حل چالش‌های ناترازی انرژی و مسکن، و تعامل مستمر با سایر وزارتخانه‌ها برای حمایت از تعاونی‌ها و جذب سرمایه‌گذاری خارجی؛ همه و همه نشان‌دهنده گستردگی و عمق مسئولیت‌های پیش روی وزیر جدید است.

در دو ماهه نخست سال ۱۴۰۴، صادرات غیرنفتی ایران با رشدی چشمگیر به ۲۴.۶ میلیون تن و ارزش ۸.۲ میلیارد دلار رسید. این در حالی است که واردات کشور نیز با حجم ۵.۹ میلیون تن به ارزش ۸.۴ میلیارد دلار ثبت شد. آمارهای گمرک ایران نشان‌دهنده تحولات قابل‌توجهی در تجارت خارجی کشور است.

در حالی که عراق یکی از مهم‌ترین مقاصد صادراتی ایران به‌شمار می‌رود، اتاق بازرگانی ایران با تشکیل شورای سیاست‌گذاری تجارت با عراق، عزم خود را برای عبور از موانع قدیمی و ساختن نقشه راهی نو برای تعاملات اقتصادی جزم کرده است. این شورا، با بهره‌گیری از ظرفیت‌های استان‌های مرزی و تجار باسابقه، هدف‌گذاری بلندمدتی را برای افزایش صادرات، کاهش ناترازی تجاری و ورود گسترده‌تر بخش خصوصی به پروژه‌های سرمایه‌گذاری در عراق در دستور کار قرار داده است. اکنون در سایه همکاری دیپلماتیک و تلاش هماهنگ برای توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل، تسهیل امور گمرکی و ایجاد ضمانت‌های بانکی، چشم‌انداز یک تجارت متوازن و پایدار میان دو کشور بیش از هر زمان دیگری دست‌یافتنی شده است.

فتح‌الله توسلی، نماینده مجلس شورای اسلامی تأکید کرد: هیچ‌گونه کالایی که نشان یا مهر رژیم صهیونیستی را داشته باشد، اجازه ورود به جمهوری اسلامی ایران را نخواهد داشت.

در حالی که جهان تجارت به سمت روش‌های نوین بانکداری الکترونیک و اعتباری پیش می‌رود، ایران همچنان در دام تجارت نقدی گرفتار مانده و این موضوع، همراه با تحریم‌ها و محدودیت‌های بانکی، سهم کشور از بازار جهانی را به کمتر از ۰.۳ درصد رسانده است. گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نشان‌دهنده کاهش شدید تنوع شرکای تجاری ایران و هشدار درباره آسیب‌پذیری اقتصاد کشور است. آیا راه‌حلی برای برون‌رفت از این بحران وجود دارد؟

در آستانه نودوششمین سالگرد روابط دیپلماتیک ایران و ژاپن، مقامات بلندپایه دو کشور در دیداری رسمی بر عزم مشترک برای گسترش مناسبات تجاری تأکید کردند. در این نشست، استفاده از ظرفیت‌های فنی، تجربی و سرمایه‌گذاری ژاپن در ایران به‌عنوان اولویت همکاری‌ها مطرح شد، در حالی که نماینده ژاپن از تأثیر منفی تحریم‌ها بر روابط اقتصادی ابراز ناراحتی کرد و بر تداوم حضور جترو در ایران اطمینان داد.