در هریک از دهکهای کمدرآمد جامعه، دو دسته خانوار قابل شناسایی است؛ خانوارهایی که مصرف بنزین آنها نزدیک به صفر است و خانوارهایی که مصرف نسبتا بالایی دارند.
حدود ۷۴درصد خانوارهای دهک اول در سال۱۴۰۳، بنزین مصرف نکردهاند. این آمار برای دهک دهم حدود ۲۹درصد است. در همین حال، ۱۰درصد پر مصرف دهک اول در سال۱۴۰۳، مصرفی بیش از ۱۵۰لیتر در هر ماه داشته است. «ساختار دوگانه» مصرف در هر دهک، بهخصوص دهکهای پایین، موجب ناکارآمدی سیاستهایی میشود که تنها بر تفاوتهای «بیندهکی» تاکید دارند.
ناترازی بنزین یکی از مهمترین مسائل امروز اقتصاد ایران است. پیشی گرفتن مصرف از تولید فشار مضاعفی بر منابع ارزی و بودجه دولت وارد کرده و انتظار تشدید این فشار در آینده نیز وجود دارد. بهطور کلی قیمت پایین انرژی در ایران، وابستگی اقتصاد به انرژی را بهطور ساختاری افزایش داده است.
مصرف بالای خودروهای فرسوده، بهرهوری پایین انرژی در خطوط تولید صنعتی، گسترش صنایع انرژیبر مثل فولاد و پتروشیمی، فاصله زیاد میان محل زندگی و محل کار در کلانشهرها، و گسترش اشتغال در حرفههایی مثل تاکسی اینترنتی و پیک موتوری، از جمله مهمترین جلوههای وابستگی ساختاری اقتصاد ایران به انرژی است.
بررسی آمارهای «هزینه و درآمد خانوار» مرکز آمار نشاندهنده الگوی پیچیده مصرف بنزین در کشور است. مصرف بنزین در دهکهای درآمدی مختلف و همچنین در هر دهک درآمدی، بسیار متفاوت است. در سال ۱۴۰۳، خانوار دهک ۱۰ بهطور میانگین ۲۳۵هزار تومان در هر ماه برای بنزین هزینه کرده است. همین آمار برای خانوار دهک اول حدود ۵۲هزار تومان بوده است. الگویی که نشاندهنده هزینه ۴.۵برابری دهک دهم نسبت به دهک اول است.
نسبت مصرف این دو دهک در سالهای گذشته کاهش یافته است. این نسبت از حدود ۸.۲ در سال ۱۳۹۴ به حدود ۶ در سال ۱۳۹۹ رسیده و پس از آن نیز بهطور مداوم کاهش یافته است. کاهش این نسبت به معنای آن است که دهکهای کمدرآمد جامعه توانستهاند دسترسی بیشتری به بنزین و یارانه آن داشته باشند.
با مقایسه گروههای پرمصرف هر دهک، تفاوت میان دهکهای مختلف کمتر میشود. در سال ۱۴۰۳، ۱۰درصد پرمصرف دهک اول بهطور میانگین حدود ۱۵۴ لیتر بنزین در هر ماه مصرف کرده است. مصرف بنزین برای گروه مشابه در دهک دهم حدود ۲۷۱ لیتر در هر ماه بوده است. درحالیکه دهک دهم حدود ۴.۵برابر دهک اول بنزین مصرف کرده است؛ اما با مقایسه ۱۰ درصد پرمصرف این دو دهک، این نسبت به کمتر از دو برابر کاهش مییابد.
به نظر میآید فضای عمومی تصمیمگیری در کشور تاکید بیشتری بر تفاوتهای بیندهکی دارد تا دروندهکی. درحالیکه از منظر تشدید فقر و مسائل اجتماعی و امنیتی، تفاوتهای دروندهکی اهمیت بیشتری دارند. اگرچه حدود ۷۴ درصد خانوارهای دهک اول هیچ بنزینی مصرف نکردهاند اما بقیه خانوارهای همین دهک مصرف بالایی داشتهاند.
در شرایط تورمی، هرچه قیمت بنزین در سالهای بیشتری ثابت بماند، فاصله آن با قیمت کالاهای دیگر افزایش مییابد. تثبیت قیمت بنزین از سال ۱۳۹۸ در حالی رخ داده که تورم در این مدت بسیار بالا بوده است. جبران ناگهانی عقبماندگی قیمت بنزین که به «شوکدرمانی» معروف است، میتواند آسیب جبرانناپذیری بر اقتصاد و جامعه ایران وارد کند.
