امنیت تأمین انرژی جهان به حفظ جریان آزاد در مجموعهای از گذرگاههای استراتژیک دریایی وابسته است. این گلوگاهها، چه مصنوعی و چه طبیعی، به دلیل قرارگیری در مسیرهای پرتردد، تأثیر مستقیمی بر ژئوپلیتیک، قیمت کالاها و ثبات اقتصادی بینالمللی دارند.
تنگه هرمز، شاهرگ حیاتی انرژی جهان، مسیر خروج ۲۰ تا ۲۵ درصد از نفت خام و مقادیر عظیمی از LNG خروجی از قطر و عربستان است. عرض محدود آن (حدود ۳۸ کیلومتر در باریکترین نقطه) باعث میشود که این منطقه به یک نقطه ضعف امنیتی دائمی تبدیل شود. هرگونه ناآرامی در این تنگه، به دلیل کنترل استراتژیک ایران بر ورودی خلیج فارس، به سرعت قیمتهای جهانی را دچار شوک میکند و زنجیره تأمین انرژی شرق آسیا را در معرض خطر فوری قرار میدهد. اهمیت هرمز در این است که هیچ جایگزین عملی برای حجم صادراتی آن در کوتاهمدت وجود ندارد.
این دو مسیر، که به لحاظ عملیاتی اغلب با هم بررسی میشوند، دروازه اصلی کشتیرانی بین آسیا و اروپا هستند. کانال سوئز، با کوتاه کردن مسیر هزاران کیلومتری، اصلیترین شریان تجاری غیرنفتی و نفت-گاز اروپا محسوب میشود. تهدیدات در تنگه بابالمندب، که ورودی جنوبی سوئز محسوب میشود، نه تنها مسیر نفت، بلکه کل تجارت کانتینری را مختل میکند و هزینههای بیمه و حمل و نقل را به دلیل نیاز به دور زدن مسیر یا افزایش تدابیر امنیتی، به شدت افزایش میدهد.
تنگه مالاکا، که دریای اندونزی و چین را به اقیانوس هند متصل میکند، مسیر خروج نفت و گاز خاورمیانه به سمت مصرفکنندگان بزرگ آسیا (مانند چین، ژاپن و کره) است. این تنگه بسیار پرتردد بوده و به دلیل عرض کم در برخی نقاط، مستعد حوادث و تهدیدات امنیتی است. اهمیت آن با افزایش مصرف انرژی در آسیا، به مراتب بیشتر شده است.
تنگه پاناما، که اقیانوس اطلس را به اقیانوس آرام متصل میکند، مسیر اصلی انتقال نفت و محصولات پالایش شده از خلیج مکزیک و سواحل شرقی آمریکا به آسیا است. در سالهای اخیر، این گذرگاه به دلیل تغییرات اقلیمی و کاهش شدید سطح آب دریاچهها با محدودیتهای جدی در میزان و اندازه کشتیهای عبوری مواجه شده است. این محدودیتها یک تهدید محیطی-عملیاتی برای تجارت نفت قاره آمریکا ایجاد کرده است.
این دماغه در جنوب آفریقا، مسیر تاریخی برای دور زدن تنگههایی مانند سوئز یا در شرایط بسیار ناپایدار، هرمز است. با این حال، به دلیل طولانی بودن مسیر (اضافه شدن هفتهها زمان سفر) و هزینههای سوخت و بیمه بالا، استفاده از آن تنها در شرایط بحران شدید یا برای کشتیهای بسیار بزرگی که امکان عبور از کانالها را ندارند، توجیه اقتصادی دارد.
تنگه بسفر در ترکیه، یک گلوگاه طبیعی بسیار باریک است که دریای سیاه را به دریای مرمره و سپس از طریق داردانل به دریای اژه و مدیترانه وصل میکند. این تنگه مسیر اصلی صادرات نفت و غلات روسیه و همچنین دیگر کشورهای حاشیه دریای سیاه است. محدودیتهای اعمال شده توسط ترکیه بر اساس پیمان مونترو، این تنگه را به یک مسیر با پتانسیل بالای سیاسی و ژئوپلیتیکی تبدیل کرده است که مستقیماً تحت تأثیر تنشهای منطقهای قرار میگیرد.
