طی سالها، دایرکت دبیت (پرداخت مستقیم) بهتدریج از یک راهکار تخصصی بانکی، به یکی از ستونهای پرداخت غیرحضوری در بسیاری از کشورهای جهان تبدیل شده است.
اگرچه این روش پرداخت، در نگاه اول پدیدهای به نسبت نو به نظر میرسد، اما ریشههای آن به چند دهه قبل بازمیگردد و مسیر بلوغ خود را با ثبات و اطمینان طی کرده است.
تاریخچه دایرکت دبیت (Direct Debit) به سال ۱۹۶۴ در بریتانیا بازمیگردد؛ راهکاری که هدفش سادهسازی پرداختهای تکرارشونده از طریق برداشت خودکار از حساب بانکی بود.
با وجود اینکه، استفاده گسترده تجاری از این روش تا دهه ۱۹۹۰ به تعویق افتاد، اما از همان زمان، رشد آن شتاب گرفت؛ بهطوریکه در پایان این دهه، سالانه بیش از یک میلیارد تراکنش دایرکت دبیت در سطح جهانی ثبت میشد.
از ابتدای دهه ۲۰۰۰ میلادی، دایرکت دبیت بهصورت جدی وارد پرداختهای روزانه شد و در طول بیش از ۲ دهه گذشته، با رشدی پیوسته و قابلاتکا، جایگاه خود را در اکوسیستمهای مالی تثبیت کرده است.
در اتحادیه اروپا، دایرکت دبیت یکی از پایههای تراکنشهای غیرحضوری بهشمار میرود. آمارهای منتشرشده از سوی SEPA نشان میدهد تعداد تراکنشهای دایرکت دبیت در منطقه یورو، از حدود ۱۲ میلیارد تراکنش در سال ۲۰۰۰، به بیش از ۲۳ میلیارد تراکنش در سال ۲۰۲۳ رسیده است؛ رشدی که نشاندهنده پذیرش گسترده این روش در میان کاربران و کسبوکارهاست.
بررسی توزیع این تراکنشها به تفکیک کشورها نیز نشان میدهد آلمان، فرانسه، هلند و اسپانیا سهم غالب این بازار را در اختیار دارند و سایر کشورهای عضو، با فاصلهای قابلتوجه در رتبههای بعدی قرار گرفتهاند.
نتایج یک نظرسنجی انجامشده در سال ۲۰۲۴ در کشورهای آلمان، فرانسه، اسپانیا و سوئد، تصویر روشنی از تجربه کاربران ارائه میدهد. در این نظرسنجی، دایرکت دبیت در مقایسه با کارت اعتباری و کارت نقدی، در هر چهار کشور بهعنوان راحتترین روش پرداخت از نگاه کاربران انتخاب شد؛ نتیجهای که بیش از هر چیز، بر سادگی، اتوماسیون و حذف اصطکاک در فرایند پرداخت تأکید دارد.
بریتانیا، با وجود خروج از اتحادیه اروپا، همچنان یکی از بالغترین بازارهای دایرکت دبیت در جهان محسوب میشود. طبق آمار رسمی، در سال ۲۰۲۳ حدود ۵ میلیارد تراکنش دایرکت دبیت در این کشور ثبت شده است. در حال حاضر، بخش قابلتوجهی از پرداخت قبوض خدماتی، بیمه، مالیات، اشتراکها و خدمات مالی در بریتانیا از طریق دایرکت دبیت انجام میشود؛ بهگونهای که از هر ۱۰ قبض خدماتی، ۷ قبض با این روش پرداخت میشود.
در قاره آسیا، دایرکت دبیت بیش از هر جای دیگر، در دل سوپراپلیکیشنها و نئوبانکها رشد کرده است. این پلتفرمها، با تمرکز بر تجربه کاربری راحت و ساده، دایرکت دبیت را به یکی از ابزارهای پرداخت خود تبدیل کردهاند. در بسیاری از این سرویسها، بخش قابلتوجهی از کاربران فعال، پرداخت هزینه خدمات را از طریق پرداخت مستقیم انجام میدهند.
نظرسنجیهای انجامشده در کشورهای ترکیه و ژاپن نیز نشان میدهد دایرکت دبیت در میان روشهای متداول پرداخت آنلاین، جایگاه قابلتوجهی دارد؛ بهطوریکه در ژاپن دومین روش محبوب پرداخت آنلاین و در ترکیه، بالاتر از بسیاری از روشهای سنتی قرار گرفته است.
یکی از دلایل موفقیت دایرکت دبیت در بازارهای توسعهیافته، نقش آن در مدیریت جریان نقدی (Cash Flow) برای کسبوکارهاست. برخلاف روشهایی مانند کارت یا پرداختهای دستی که وابسته به اقدام لحظهای کاربر هستند، این روش پرداخت، درآمد کسبوکارها را قابلپیشبینیتر میکند و احتمال تأخیر یا فراموششدن پرداختها را کاهش میدهد. این ویژگی بهویژه برای کسبوکارهای مبتنی بر اشتراک، خدمات دورهای و پرداختهای تکرارشونده، یک مزیت استراتژیک محسوب میشود.
از سوی دیگر، برای کاربران نهایی نیز دایرکت دبیت بیش از هر چیز بهمعنای کاهش بار ذهنی پرداخت است. حذف نیاز به یادآوری سررسیدها، ورود مکرر اطلاعات پرداخت و نگرانی از قطع خدمات، تجربهای سادهتر و سریعتر ایجاد میکند. همین عامل باعث شده در بسیاری از کشورها، دایرکت دبیت به انتخاب پیشفرض برای پرداخت قبوض، بیمهها، مالیاتها و اشتراکهای آنلاین تبدیل شود.
نکتهای که نباید از آن غافل شد، نقش چارچوبهای قانونی شفاف در پذیرش گسترده دایرکت دبیت است.
در اروپا و بریتانیا، قراردادهای پرداخت مستقیم با قوانین مشخص، امکان لغو، بازگشت وجه و کنترل کامل کاربر همراه هستند. این شفافیت حقوقی، سطح اعتماد کاربران را افزایش داده و مانع از شکلگیری نگرانیهای رایج درباره برداشت خودکار از حساب بانکی شده است.
در واقع، تجربه جهانی نشان میدهد هرجا اعتماد، شفافیت و کنترل کاربر بهدرستی طراحی شده، دایرکت دبیت با سرعت بیشتری پذیرفته شده است؛ حتی در بازارهایی که کاربران در ابتدا نسبت به برداشت مستقیم حساسیت بالایی داشتهاند.
در بازار ایران، زیرساختهای فنی و بانکی طی سالهای اخیر پیشرفت قابلتوجهی داشتهاند، اما فاصله موجود در حوزه دایرکت دبیت، بیش از آنکه تکنولوژیک باشد، به نظر میرسد ذهنی و فرهنگی است. بسیاری از کاربران هنوز این راهکار را که از آن بهعنوان «پرداخت مستقیم» یاد میکنند، با ریسک، عدم کنترل یا پیچیدگی اشتباه میگیرند؛ در حالی که تجربه جهانی دقیقاً خلاف این تصور را نشان میدهد.
از سوی دیگر، بخش بزرگی از کسبوکارها نیز همچنان به روشهای سنتی پرداخت عادت کردهاند و مزایای بلندمدت دایرکت دبیت، مانند کاهش نرخ نکول، انجام منظم پرداختها و بهبود تجربه کاربر، کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
با نگاهی به مسیر طیشده در سایر کشورها، میتوان گفت توسعه دایرکت دبیت در ایران، بیش از هر چیز نیازمند آموزش، روایتسازی درست و ارائه نمونههای موفق بومی است.
هرچه کاربران، بیشتر با کاربردهای واقعی و ملموس پرداخت مستقیم آشنا شوند و کسبوکارها مزایای عملی آن را تجربه کنند، پذیرش آن نیز شتاب بیشتری خواهد گرفت.
در نهایت، دایرکت دبیت یک جایگزین هوشمند برای سبد تراکنشهای آنلاین است؛ ابزاری که اگر بهدرستی معرفی و پیادهسازی شود، میتواند نقش مهمی در بلوغ اکوسیستم پرداخت کشور ایفا کند.
مرور تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد دایرکت دبیت، یک زیرساخت پایدار پرداخت است که در اقتصادهای توسعهیافته، نقش کلیدی در مدیریت پرداختهای تکرارشونده ایفا میکند. مقایسه این وضعیت با بازار ایران، بهوضوح از وجود یک ظرفیت بالقوه بزرگ اما کمتر استفادهشده حکایت دارد.
به نظر میرسد با افزایش آگاهی کاربران، فرهنگسازی هدفمند و آمادهسازی زیرساختهای مناسب برای کسبوکارها، دایرکت دبیت میتواند در ایران نیز به یکی از روشهای اصلی پرداخت غیرحضوری تبدیل شود؛ مسیری که بسیاری از بازارهای جهانی پیش از این، آن را با موفقیت طی کردهاند.
