میلاد صادقی / پژوهشگر حقوق هوافضا
به تازگی «شیوهنامه شناسایی و اعلام مغایرت مقررات ملی هوانوردی با استانداردهای ایکائو» به عنوان یکی از شیوهنامههای مرتبط با فرآیندهای کیفی سازمان هواپیمایی کشوری، مورد اصلاح و بازنگری قرار گرفته و در قسمت مقررات پیشنهادی پورتال سازمان نشسته است. مقدمه این شیوهنامه مقرر میدارد که مطابق ماده ۳۸ کنوانسیون شیکاگو چنانچه کشوری لازم بداند از نظامات و عملیاتی پیروی کند که در یک مورد خاص از آنچه به وسیله استانداردهای بینالمللی معین شده تفاوت داشته باشد، فورا مراتب را به اطلاع سازمان بینالمللی هواپیمایی کشوری برساند. هرگاه اصلاحاتی در استانداردهای بینالمللی به عمل آید، کشوری که اصلاحات مناسب را در نظامات یا عملیات خود به عمل نیاورد، باید ظرف ۶۰ روز از تاریخ تصویب اصلاح استانداردهای بینالمللی به شورای ایکائو اطلاع داده یا اقدام پیشنهادی را معین کند. در چنین صورتی شورا به فوریت مغایرتهای اعلامشده را به اطلاع تمامی کشورهای دیگر خواهد رساند. مقدمه شیوهنامه در ادامه تذکر میدهد که سازمان هواپیمایی کشوری به نمایندگی از دولت جمهوری اسلامی ایران، وظیفه شناسایی و اعلام موارد مغایرت مقررات ملی با استانداردهای ایکائو را بر عهده دارد. این اقدام در راستای اعمال حاکمیت جمهوری اسلامی به عنوان یک کشور متعاهد کنوانسیون شیکاگو در وضع مقرراتی است که بنا به ضرورت کشور، با استانداردهای وضعشده توسط ایکائو مغایرت خواهند داشت. این اقدام فرصتی را در اختیار دیگر کشورهای متعاهد کنوانسیون شیکاگو قرار میدهد تا از جاری بودن مقرراتی به غیر از استانداردهای ایکائو در ایران آگاه شوند. مغایرت با استانداردهای ایکائو همیشه به معنای جاری بودن مقرراتی سهلگیرانهتر نبوده و لازم است در مواردی که مقرراتی سختگیرانهتر نیز در کشور وضع میشود، این موضوع شناسایی و به ایکائو اعلام شود. بر اساس این شیوهنامه، هر شخص حقیقی و حقوقی اختیار دارد تا در صورت شناسایی مواردی از مغایرت اعلامنشده میان مقررات ملی هوانوردی و استانداردهای ایکائو، آن موارد را به دفتر ارزیابی عملکرد و تضمین کیفیت سازمان هواپیمایی کشوری اعلام کند. البته به غیر از این روش، هر زمان که استانداردهای ایکائو مورد بازنگری قرار گیرند یا استاندارد جدیدی توسط ایکائو منتشر شود یا هر زمان که مقررات ملی جدیدی تدوین یا مورد بازنگری و اصلاح قرار گیرد و همچنین در ابتدای مرداد هر سال شمسی، فرآیند شناسایی و اعلام موارد مغایرت آغاز میشود. بیتردید اجرای تکالیف مندرج در این شیوهنامه، اعتبار و وجاهت بینالمللی دولت ایران در هواپیمایی کشوری را افزایش خواهد داد، با این حال به منفعت ارتقای ایمنی و کارایی ناوبری هوایی، اصلاح و تقویت شیوهنامه از جمله در موارد ذیل بسیار مطلوب و مفید به نظر میرسد: با توجه به اهمیت فراوان رویههای (شیوههای) پیشنهادی ایکائو در تامین ایمنی هواپیمایی کشوری و همچنین تبدیل و ترفیع برخی رویههای پیشنهادی به استانداردهای بینالمللی در اصلاحات مختلف ضمایم، مناسب است که حوزه اثر شیوهنامه اندکی گسترش یابد و بدین نحو تغییر کند: «مطابق این دستورالعمل، انطباق کلیه مقررات هوانوردی کشور از جمله قوانین وضعشده توسط مجلس شورای اسلامی، آییننامهها، بخشنامهها و تصویبنامههای مصوب هیات وزیران و مقررات وضعشده توسط سازمان هواپیمایی کشوری با استانداردها و رویههای پیشنهادی ضمایم کنوانسیون شیکاگو، بررسی و اعلام خواهند شد». دستورالعمل برای تکلیف سازمان به شناسایی و اعلام موارد مغایرت، ضمانت اجرای مخصوص و مشخصی مقرر نکرده است. بیشک این تکلیف تا زمانی که برای آن ضمانت اجرای مناسبی در نظر گرفته نشود، به جدیت دنبال نخواهد گشت. البته از شیوهنامه سازمان هواپیمایی کشوری نیز این انتظار نمیرود که برای تکلیف خود ضمانت اجرایی مناسب تعیین کند. به همین دلیل برای رفع این مشکل، دو گزینه را میتوان پیشنهاد کرد: یا تکلیف دولت (سازمان هواپیمایی کشوری) به شناسایی و اعلام موارد مغایرت، از قالب کنونی (شیوهنامه) به قالب آییننامه تغییر کند تا در صورت تخلف از مفاد آییننامه، دستکم استفاده از ضمانت اجرایی مقرر در ماده ۳۴ قانون هواپیمایی کشوری (جزای نقدی و حبس تادیبی) میسر گردد یا ماده ۳۴ قانون با هدف گسترش قلمرو آن نسبت به دستورالعملهای سازمان هواپیمایی کشوری، مورد اصلاح قرار گیرد. راهحل دوم از آن جهت که ضمانت اجرایی قانونی مناسبی را برای تخلف از تمامی دستورالعملهای سازمان هواپیمایی کشوری مقرر خواهد کرد، گزینه مطلوبتری به نظر میآید.
