برنامه جامع اقدام مشترک ایران و گروه ۱+۵ دو سال پیش درست در چنین روزی به اجرا درآمد و حقایق بسیاری را به رخ دنیا کشید که مهمترین آن شناساندن ظرفیتهای اقتصادی ایران بود.
ایران در سالهای تحریم از ابعاد مختلف جهانی دور ماند و این موضوع هرچند باعث توقف فعالیتهای تجاری و اقتصادی آن نشد، اما به هر حال نمیتوان منکر عقبماندگی نسبی هم شد. کشورهای اروپایی بسیاری تا قبل از تحریمها و بهویژه تشدید آنها شریک نخست تجاری ایران بودند که در سالهای محدودیت جای خود را به کشورهای همسایه و منطقه خاورمیانه دادند. حالا پس از گذشت دو سال از اجرای برجام به بررسی ابعاد مختلف تجاری پرداختیم که مهمترین نکته در آن، این است که نباید در کوتاهمدت انتظار معجزه داشت؛ تحریمها و مشکلات اقتصادی ایران یکشبه بهوجود نیامده که حالا بخواهیم در کوتاهمدت آن را حل کنیم. در این دو سال هیاتهای خارجی بسیاری از کشورهای مختلف به ایران آمد و بسیاری از آنها به اتاق بازرگانی تهران نیز رفتند. براساس گزارش «گسترشتجارت» در اسفند ۹۴ یک هیات از اسلواکی پذیرش داشتیم. در سال ۹۵ نیز ۳۸ هیات خارجی و در سال ۹۶ نیز تا کنون ۶ هیات به اتاق آمدند که از کشورهای مالزی، اتریش، آلمان، پاکستان، ترکیه، هند، ایتالیا، سوئد، چین، آلمان، اسلواکی، کره جنوبی، تایوان، پرتغال، روسیه و سوئیس و کمیسیونهایی از اتحادیه اروپا بودند. برخی کشورها چندین هیات در بخشهای مختلف به ایران اعزام کرده بودند که آلمان و هند و چین بیشترین آمار را داشتد. همچنین در سال ۹۵ اتاق تهران نیز هیاتهای اقتصادی به چین، تایوان، ترکیه، چک و دانمارک و امسال نیز به سوئیس، اسلواکی و اتریش اعزام کرد. در مجموع بعد از برجام ۴۳ هیات پذیرش شدند که با برگزاری نشستهای B۲B نیز همراه بود.
بیشترین رشد نصیب صندوق ضمانت صادرات شد سیدکمال سیدعلی - رئیس صندوق ضمانت صادرات ایران: تا قبل از برجام ریسکهای اعتباری ما در خارج از کشور برای صادرکنندگان بالا و نقل و انتقال پولشان بسیار مشکل بود، اما خوشبختانه از دو سال گذشته و با اجرایی شدن برجام در این زمینه موفقیتهایی داشتیم که درحالحاضر بهتر حرکت میکنیم. کل بیمههای تجاری ما در چارچوب برجام مشکل داشتند، چون شرکتهای بیمه خارجی امر اتکایی را انجام نمیدانند که درحالحاضر این آمادگی ایجاد شده که بتوانیم اقدامات اتکایی را هم انجام دهیم. در این دو سال سقف بیمهنامهها و ضمانتنامههای ما از ۷۰۰ میلیون دلار به یک میلیارد و ۵۰۰ میلیون در سال ۹۵ رسید که امیدواریم تا پایان امسال نیز به ۲ میلیارد دلار برسد. به نظر نمیرسد در هیچ بخشی با چنین رشد پرتفوی بیمهای روبهرو باشیم. نکته مهم دیگر درباره کشتیرانی است که تقریبا در گذشته و قبل از اجرای برجام مشکل داشت که درحالحاضر خطوط منظم این بخش در سراسر دنیا در حال تردد است و با این اتفاق تجارت نیز شاهد تحرک و رشد خوبی است و شرایط بهتری را رقم زده است. در نظام بانکی نیز کسی جرات نداشت روابط کارگزاری برقرار کند، اما هماکنون هرچند محدود، اما آمار خوبی از این روابط داریم و قراردادهای مختلفی امضا شده که البته بانکهای خیلی بزرگ نیستند، اما با بانکهای کوچک در حال تعامل هستیم. از سوی دیگر صادرات از طریق گشایش السی مطرح است که به دنبال آن هستیم تا اعتبار خرید و پروژههای میان و بلندمدت را دوباره فعال کنیم. بنابراین آثار برجام در دو سال گذشته برای صندوق ضمانت صادرات ایران مثبت بوده است. ضمن اینکه هر قدر ریسک نقل و انتقالات و صادرکنندگان بیشتر شود، وظایف صندوق هم در این زمینه بیشتر خواهد شد.
تاثیرات برجام بر تجارت محمدرضا مودودی - معاون سازمان توسعه تجارت: برجام باز شدن دری بود که سالها به روی ما بسته بود، به این معنی که ما تلاش داشتیم روابط با دنیا را توسعه دهیم، چون اعتقاد داریم توسعه ارتباطات، ارتباطات توسعه را نیز تقویت میکند، چراکه در صورت ارتباط با کشورهای دیگر است که توسعه ارتباطات میتواند به اصلاح ذهنیت منفی و غیرواقعی نسبت به ایران کمک کند که پس از آن نیز میتوانیم ارتباطات را به سمت توسعه هدایت کنیم. برای هر تعامل اقتصادی ابتدا باید شرط اعتماد را داشته باشیم که فقط از طریق ارتباطات ایجاد میشود، در این صورت خارجیها هم با اعتماد به ما نسبت به سرمایهگذاری و انتقال فناوری به کشورمان اقدام کنند. مهمترین دستاوردی که برجام برای ایران داشت، این بود که کشورهای اروپایی متوجه شدند ایران مظلوم واقع شده و این دیگر کشورهای متخاصم هستند که ترجیح میدهند ایران را در گوشه رینگ قرار دهند و به آن صدمه بزنند. این ما نبودیم که از تعهدات و وعدههای خود تخطی کردیم که البته مورد تایید آژانس انرژی اتمی و کشورهای اروپایی هم قرار گرفت، بنابراین بهانهای وجود ندارد که بگویند به دلایل هستهای نمیتوانیم تعامل اقتصادی با جهان را افزایش دهیم. در نتیجه این در باز شده، اما اینکه این مهم برای ما چه ارمغان و دستاوردی خواهد داشت، نیاز به زمان دارد، چراکه شرط نخست بحث اعتماد است و اینگونه نیست که در لحظه، اعتماد جلب کنیم و در کوتاهمدت شاهد تغییرات عمده باشیم. بنابراین پارادایم اصلی بعد از اجرای برجام این بود که میتوانیم ارتباطات را توسعه دهیم با هدف اینکه بتوانیم منجر به ارتباطات توسعهای نیز بشویم. یعنی بتوانیم کشورهایی که دارای ویژگیهای توسعهای هستند را به عنوان متحد و شریک خودمان در توسعه صنعتی و اقتصادی کشور داشته باشیم. نکته مهم دیگر این است که درحالحاضر بسیاری از کشورهای توانمند اعلام آمادگی کردند که خطوط اعتباری برای ایران تعریف کنند و این موضوع به طور کلی به معنای آن است که کشورهای اعتبار خریدار دهنده، میخواهند کالاهای خود را به کشور مورد نظر بفروشند. این کشورها اعم از اتحادیه سران اروپا که بزرگترین خط اعتباری را برای ایران ایجاد کرده و کشورهایی مانند ژاپن و آلمان و روسیه که در این زمینه اعلام آمادگی کردند، کشورهای صنعتی هستند که از لحاظ فناوری، توسعه یافتهاند، بنابراین فرصت بسیار خوبی است برای اینکه بتوانیم منابع خطوط اعتباری را به سمت پروژههای صادراتی هدایت کنیم تا در آینده باعث تولید محصولات رقابتی نیز شود که این مورد نیز یکی دیگر از دستاوردهای مهم برجام است. نکته مهم دیگر اینکه توانستیم شرکا و بازارهای خود را به سمت اروپا معطوف کنیم؛ آنها به طور قطع بینشهای روز در حوزه تجارت بینالملل را به ما انتقال خواهند داد و درک بهتری از این حوزه خواهیم داشت. ضمن اینکه مشکل امروز این است که بینش صادراتی هنوز در ما نهادینه نشده، یعنی نمیدانیم اتفاقاتی که در دنیا در حوزه تجارت خارجی رخ میدهد، چه شاخصها و ضرایفی دارد که امیدواریم با توسعه تعاملات بتوانیم این مهم را درک کنیم. به عنوان نمونه بسیاری افراد با انتقاد به برقرار نشدن کامل روابط بانکی ما با دنیا، معتقدند برجام بیاثر بوده، حال آنکه به نظر میرسد دلیل اصلی برقرار نشدن روابط کارگزاری بانکی با دنیا بیشتر ناشی از تغییرات بنیادینی است که در زیرساختهای بانکی دنیا در طول سالهای تحریم رخ داده، نه اینکه تمایلی در دولتها برای ایجاد این بستر نیست. به عبارت دیگر بانکهای ما در مدتی که ارتباطشان با دنیا قطع شد، نتوانستند با دنیا تطبیق پیدا کنند. امیدواریم دوره بعد از برجام را سریعتر سپری کنیم و بتوانیم از لحاظ فنی تجهیر شویم تا روابط بانکی با دنیا را هم تقویت کنیم.
رشد ۳۶ درصدی صادرات فرش به امریکا حمیدرضا کارگر - رئیس مرکز ملی فرش ایران: یکی از بخشهایی که آثار برجام را به طور ملموس و مشهود در آن شاهد هستیم، صادرات فرش دستباف ایرانی است. فرش دستباف ایرانی در سالهای قبل مورد تحریم مستقیم ایالات متحده امریکا بود، به این شکل که هر فرشی که مبدأ تولید آن ایران بود، در گمرکات امریکا اجازه ترخیص پیدا نمیکرد. از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۶ میلادی ما هیچگونه صادرات مستقیم به امریکا نداشتیم و اجازه ترخیص در گمرکات را نمیدادند. این در حالی است که امریکا بزرگترین واردکننده فرش دستباف در دنیاست و سالانه حدود ۲۰۰ میلیون دلار فرش از کشورهای تولیدکننده به کشور خود وارد میکند و ۸۰ میلیون دلار هم تا پیش از وقوع تحریم از ایران به طور مستقیم فرش وارد میکرد. در نتیجه به صفر رسیدن این عدد برای صادرکنندگان این حوزه بسیار آزاردهنده بود، اما خوشبختانه از ژانویه ۲۰۱۶ با به رسمیت رسیدن برجام، صادرات فرش دستباف ایرانی نیز آغاز شد که در همان ماه به شکل غیرمستقیم از مبدأ آلمان به امریکا فرش ایرانی صادر شد و از ماه بعد، یعنی بهمن ۹۴ به صورت مستقیم فعالان فرش ایرانی توانستند فرش به امریکا صادر کنند. در سال ۹۵ حدود ۹۷ میلیون دلار فرش دستباف ایرانی با وزن بیش از ۱۹۰۰ تن به طور مستقیم به امریکا صادر شد که این میزان بیش از عددی است که در سالهای پیش از وقوع تحریم به امریکا صادر میشد. بنابراین با جهش مناسبی روبهرو هستیم که خوشبختانه این روند در سال ۹۶ نیز ادامه داشت. در ۹ ماه امسال بیش از ۸۸ میلیون دلار با وزن ۱۱۰۰ تن فرش دستباف ایرانی به طور مستقیم به امریکا صادر شده و نسبت به مدت مشابه سال ۹۵ رشد بیش از ۳۶ درصدی را ثبت کرد. این مهم به این معناست که نهتنها بیش از صادرات سالهای تحریم درحالحاضر صادر میکنیم و عددی که به صفر رسیده بود و اصلیترین مشتری فرش ایرانی و بزرگترین واردکننده فرش در دنیا که در طول ۶ سال تحریم از فهرست شرکای ما حذف شده بود، دوباره به بازار برگشته، بلکه با اعداد قابل توجهی برگشته و توانسته جبرانکننده کاهش صادرات ما در برخی از بازارهای هدف باشد. باید این نکته را هم در نظر گرفت که اگر تدبیر مناسب رخ ندهد، فعالیت رقبای ما سنجیده نشود و تبلیغات مناسب نشود و تغییر سلایق مصرفکنندگان در بازار هدف مورد توجه قرار نگیرد، نمیتوان انتظار ادامه روند رشد صادرات را داشت و بنابراین بقا و دوام چنین فرآیندی نیازمند هوشمندی، رصد فعالیت رقبا، تبلیغات مناسب و سلیقهیابی از خریداران نسل جدید است، اما به هر حال در شرایط کنونی دستکم در بازار بزرگی مانند امریکا که از خریداران سنتی فرش دستباف ایرانی بوده، میتوان اذعان کرد که برجام تاثیری ملموس، مشهود و مستقیم داشته است.
پیامدهای برنامه جامع اقدام مشترک محمد لاهوتی - رئیس کنفدراسیون صادرات ایران: بیش از دو سال از اجرایی شدن برجام سپری شده و برخی دستاوردهای آن با حضور بسیاری از کشورها در ایران، متنوع شدن بازارهای وارداتی و صادراتی و کمک برخی کشورها در مقوله تامین مالی خارجی (فاینانس) تحقق یافت. مشکل پابرجا ماندن نقل و انتقال پول در بانکها و برخی بداخلاقیهای امریکا بهعنوان یکی از طرفهای برجام که با تغییر رئیسجمهوری این کشور اتفاق افتاده و در پی آن تاثیرات منفی نظیر تمایل نداشتن برخی بانکهای بزرگ جهان برای مراوده تجاری با بانکهای ایرانی را میتوان بهعنوان پیامدهای منفی برنامه جامع اقدام مشترک عنوان کرد. اینکه در مجموع، جایگاه و حقانیت جمهوری اسلامی ایران بهعنوان کشوری که بهدنبال انرژی صلحآمیز هستهای است، در برجام به جهانیان ثابت شد، دستاورد بسیار بزرگی است. از سوی دیگر ناآرامیهای واقعشده در برخی نقاط کشور، در هر جای جهان مسبوق به سابقه است و در هر کشوری ممکن است مشکلاتی در سطح اجتماع به وجود آید. این وقایع در کوتاهترین زمان ممکن مدیریت شد، اما اقتصاد و سرمایهگذاری نخستین حوزههایی هستند که از این مسائل تاثیر میپذیرند. در مجموع به نظر نمیرسد با توجه به کوتاهمدت بودن این قضایا، تاثیر منفی آنچنانی بر مراودههای تجاری ایران با سایر کشورها داشته باشد.همچنین بررسی تجارت خارجی کشور در ۹ ماه امسال، رونق گرفتن تولید و بهبود کیفیت صادرات کشورمان را به همراه داشته است. در این بررسی، رشد منفی ۲ درصدی صادرات در مقایسه با مدت مشابه پارسال ثبت شد. این در حالی است که تراز تجاری در این مدت منفی ۵ هزار و ۹۰۰ میلیارد دلار را نشان میدهد. امروز در مقوله واردات نیز کشورهای صاحبنام و مطرحی از جمله آلمان، کره جنوبی و ژاپن در فهرست ۱۰ کشور نخست قرار دارند. ضمن اینکه کاهش آمار تجارت خارجی با امارات در این مدت نشان داد که دلیل اصلی این مسئله رفع تدریجی تحریمها علیه ایران متاثر از برجام است و موجبات ارتباط مستقیم کشورمان با بازارهای جهانی را فراهم کرده است. پیش از این حتی صادرات به کره جنوبی نیز با واسطه و از طریق کشورهای ثالث مثل امارات انجام میشد، اما امروز این مشکلات کاهش یافته و بر این اساس کاهش تجارت خارجی با امارات زیاد نگرانکننده نیست.
