خشکسالی و کمآبی در تمامی دورههای تاریخی در ایران وجود داشته است.
به گزارش پایگاه خبری گسترش، روزنامه گسترش تجارت نوشت:اما در زمانی مانند سلسله هخامنشیان و دوران ساسانی این خشکسالی موجب ایجاد یکی از زیباترین و منحصر به فردترین سازههای دنیا شده و پس از گذشت ۲۵۰۰ سال با وجود دارا بودن الگوهای مناسبی همچون سازههای آبی شوشتر و قناتها در مدیریت آبی چنانکه باید و شاید موفق نبودهایم. امروزه خشکسالی بسیاری از آثار باستانی و میراث فرهنگی کشور را در اصفهان و شیراز تهدید میکند و مشکل بزرگتری نسبت به میراث فرهنگی وجود دارد و آن احتمال رخ دادن فاجعه انسانی در اثر خشکسالی و کمآبی است. هم سازههای آبی شوشتر و هم قناتها به ثبت جهانی یونسکو رسیدهاند و ما هنوز مدیریت آبی را فرانگرفتهایم. اگر آژانسهای گردشگری به خواست مشتریان خود اهمیت بدهند، بسیاری از گردشگران خارجی علاقهمند هستند که از سازههای منحصر به فرد شوشتر دیدن کنند. مدیریت آبی و مقابله با خشکسالی برای ایرانیان باستان بسیار مهم بوده، به طوری که داریوش بزرگ در نیایش خود گفته «خدایا کشورم را از دروغ و خشکسالی محفوظ بدار» بنابراین احداث چنین مجموعه زیبا و منحصر به فردی یعنی سازههای آبی شوشتر در آن دوران قابل درک بوده است. در یکی از کمآبترین استانهای کشورمان در استان خوزستان مجموعهای ایجاد شده که با مدیریت آب، رونق کشاورزی و اقتصادی را برای مردم منطقه به ارمغان آورده است.
بیشتر مرمتها در سازههای دارای بلیتفروشی انجام میشوند به گفته کارشناسان میراث فرهنگی؛ بیشتر مرمتهای سازههای آبی شوشتر در قسمتهایی که گیت بلیتفروشی دارند، انجام میشود. مجتبی گهستونی، فعال میراث فرهنگی در استان خوزستان در گفتوگو با «گسترشتجارت» گفت: سازههای آبی شوشتر دارای اهمیت بسیاری بوده و ثبت جهانی شده است. به طور کلی اهمیت سازههای تاریخی در آن است که دانش مهندسی مردم ایران باستان را به نمایش میگذارد که بسیار متفاوت و منحصر به فرد بوده است. در مجموع سازههای آبی شوشتر متفاوت بوده است. او افزود: به طور کلی مجموعه سازههای آبی شوشتر بسیار گسترده بوده و کل شوشتر را در بر میگیرد. از این مجموعه فقط دو سازه دارای گیت بلیتفروشی هستند. با اینکه این مجموعه به ثبت جهانی رسیده، اما همچنان بسیاری از گردشگران آن را نمیشناسند و چنانکه باید بازدیدکننده ندارد. دلیل این امر نیز آن است که خوزستان به عنوان مقصد گردشگری در میان گردشگران ایرانی و خارجی ناشناخته است و گردشگران چندانی ندارد. با اینهمه تمامی افرادی که به این استان سفر میکنند، از سازههای آبی شوشتر نیز بازدید میکنند. اما سازههای آبی شوشتر باید بیش از اینها بازدیدکننده داشته باشد. گهستونی درباره ظرفیت تحمل و احتمال تخریب این مجموعه در اثر بازدیدهای بیش از حد بیان کرد: به عقیده من باید برای گردشگران بستههای سفر به خوزستان تعریف کرد و در آنها بازدید از سازههای آبی شوشتر را نیز در نظر گرفت. او درباره شرایط سازههای آبی شوشتر اظهار کرد: سازههای آبی شوشتر مجموعه و زنجیرهای است که در کل شهر پراکنده شده، اما به دلیل نبود ساماندهی مناسب، برخی از این سازهها به حال خود رها شدهاند. بیشتر تمرکز و فعالیتهای مرمت مربوط به قسمتهایی است که بلیتفروشی در آنها انجام میشود. این آثار به دلیل گذشت زمان و در اثر عوامل انسانی و طبیعی تخریب میشوند و نیاز به مرمت و حفاظت دارند. گهستونی درباره حریم حفاظت این سازهها بیان کرد: عرصه و حریم سازههای آبی شوشتر مشخص شده، اما مهم آن است که به نهادها و سازمانهای مختلف کشور حریم و عرصه آن ابلاغ شده باشد. به طور کلی در حریم سازههای آبی شوشتر ساختوساز بسیاری انجام میشود.
مدیریت آبی ایرانیان باستان به گفته مدیرکل پایگاه مجموعه سازههای آبی شوشتر؛ این مجموعه در واقع بیانگر مدیریت آبی ایرانیان باستان و تدبیر آنها برای استفاده بهینه از آب در رونق کشاورزی، اقتصادی و صنعتی بوده است. بیژن حیدری در گفتوگو با «گسترشتجارت» گفت: زمانی که درباره سازههای آبی شوشتر صحبت میکنیم، در واقع درباره مجموعهای سخن میگوییم که به طور مستقیم و غیرمستقیم در ارتباط با مدیریت آب هستند. هسته اولیه سازههای آبی شوشتر در دوران هخامنشی شکل گرفت، اما در دوران ساسانی این سازهها تکمیل شده و به صورت شرایط کنونی درآمد. هدف تکمیل و گسترش این سازهها نیز مدیریت بهینه آبی به منظور رونق اقتصادی، صنعتی و کشاورزی است. او درباره الگوهایی که میتوان از سازههای آبی شوشتر در زمینه مدیریت آبی گرفت، بیان کرد: فقط سازههای آبی شوشتر دارای الگوی مدیریت آبی نیستند، بلکه در دوران ایرانیان باستان در بیشتر مناطق خشکسال کشور شاهد ایجاد قناتها و سازههایی به منظور مدیریت مناسب آبی بودهایم. اگر به این آثار باستانی که بیانگر مدیریت و تدبیر ایرانیان باستان در زمینه مدیریت آبی هستند، رجوع کنیم، میتوانیم طرحهای بهرهوری بهینه در زمینه مدیریت آبی را با الگوبرداری از آنها ایجاد کرده و در مدیریت کلان کشور به کار ببریم. به طور کلی سازههای آبی شوشتر هم برای مدیریت آب در مصارف کشاورزی و هم مصارف صنعتی مناسب است. حیدری افزود: این سازهها دو حلقه روی رود کارون تشکیل دادهاند و مجموعه وسیعی از دشتهای شوشتر و زمینهای میانآب شوشتر را سیراب میکنند. او درباره دلایل شناخته نشدن این مجموعه سازههای منحصر به فرد در میان گردشگران داخلی و خارجی با وجود ثبت جهانی آن اظهار کرد: بسیاری از میراث فرهنگی در سراسر دنیا ثبت جهانی شدهاند، اما از سوی گردشگران شناختهشده نیستند. به طور کلی شناخته شدن یک اثر ربطی به ثبت جهانی آن ندارد، بلکه بستگی به این امر دارد که مردم چه میزان راغب هستند که میراث فرهنگی و آثار باستانی کشور خود را بشناسند و متولیان آثار نیز چقدر علاقهمند باشند که این آثار را معرفی کنند. این متخصص مرمت آثار باستانی درباره فعالیتهایی که برای معرفی سازههای آبی شوشتر انجام شده، بیان کرد: در امسال شبکههای استانی دستکم ۶ مستند درباره این اثر تهیه کرده و در صدا و سیما پخش کردند. مدیریت پایگاه مجموعه سازههای آبی شوشتر نیز نوروز امسال ۲۰ هزار کتابچه راهنما در میان بازدیدکنندگان پخش و یا به وسیله پست به دیگر نهادها، ادارات مختلف، انجمنهای مردمنهاد و دیگر استانهای کشور ارسال کرد. سال گذشته ۱۵ هزار کتابچه راهنما و سال پیش از آن ۱۰ هزار جلد کتابچه راهنما درباره این مجموعه باستانی در سراسر کشور پخش شد.
غفلت از مستندهای باستانی او تاکید کرد: مشکل اینجاست که مردم نه به دیدن مستندهای باستانی علاقهمند هستند و نه علاقهای به مطالعه کتابهای میراث فرهنگی دارند. متاسفانه درصد مطالعه عمومی در میان مردم کشورمان بسیار پایین است. حیدری درباره ابلاغ عرصه و حریم مجموعه سازههای آبی شوشتر گفت: حریم و عرصه این مجموعه به تمامی نهادهای ذیربط و دولتی ابلاغ شده است. اگر افرادی در عرصه و حریم این سازهها ساختوساز میکنند، متخلف هستند و باید با آنها برخورد شود، چراکه در صورت تقاضای ساختوساز در هر مکانی در ایران متقاضیان ساختوساز باید از ادارههای میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری مجوز دریافت کنند و این مجوزها نیز با توجه به رعایت عرصه و حریم آثار باستانی صادر میشوند. او درباره دلایل وجود تنها دو گیت بلیتفروشی گفت: ایستگاههای فروش بلیت زیر نظر اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان خوزستان هستند و توزیع این ایستگاهها نیز براساس ضوابط و مقررات اداری انجام میشود.
بازدید اندک از سازههای آبی شوشتر حیدری درباره دلیل بازدید اندک مردم از سازههای آبی شوشتر اظهار کرد: استان خوزستان گرمسیر است و از مهر مناسب سفر گردشگران است و این گردشگران نیز به طور معمول از این سازهها کمتر بازدید میکنند و بیشترین بازدید از آن در ایام نوروز انجام میشود که آمار مشخصی از آن در دست نیست. او درباره مرمت و بازسازی این مجموعه تاریخی بیان کرد: تخریب و آسیب این سازهها به مرور رخ میدهد و بازسازی آنها نیاز به زمان دارد، اما به صورت روزانه این سازهها در حال مرمت و بازسازی هستند. در واقع مرمت آثار باستانی یک کار مستمر و دائمی است و دستگاههای اجرایی و نظارتی نیز در آن دخیل هستند. مرمت آثار باستانی به طور مستقیم زیر نظر ادارههای میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استانها انجام میشود.
سخن آخر مجموعه سازههای آبی شوشتر نماد مدیریت آبی و تدبیر و دوراندیشی ایرانیان باستان است که باید در دوران کنونی از آن الگو بگیریم و با بهره بردن از چنین نمونههایی، کشور را از خشکسالی مصون بداریم.
