درست یک روز پس از ثبت جهانی شهر یزد بخشی از بافت تاریخی آن در جهت اهداف سودجویانه تخریب شد و کسی نیز پاسخگوی این موضوع نبود.
به گزارش پایگاه خبری گسترش، روزنامه «گسترش تجارت» نوشت: هر سال خبرهایی مبنی بر تخریب یا تهدید هویت تاریخی بناها و آثار در ایران منتشر میشود. یکی از آثار تاریخی کشورمان که سالها مورد تخریب و قانونشکنی قرار گرفته ارگ باشکوه علیشاه است؛ بهطوری که بیمهریها به ارگ علیشاه ریشه در دوران پهلوی دارد. با اینهمه در اواخر دهه ۶۰ در مجاورت این اثر تاریخی مصلایی ساخته شد، اقدامی که مغایر با قوانین یونسکو بوده و امکان ثبت جهانی این اثر تاریخی را از بین برد. با اینکه مسئولان و کارشناسان میراثفرهنگی تبریز ادعا میکنند نسبت به این اثر تاریخی علاقه و حساسیت دارند، اما خبرهایی مبنی بر مشارکت همین افراد برای ساخت پارکینگ یا ساختمان در مجاورت ارگ علیشاه به گوش میرسد که نگرانکننده است. محمدحسن طالبیان، معاونت میراثفرهنگی سازمان میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری چندی پیش در سفری به تبریز از ارگ علیشاه بازدید کرد و نسبت به گودبرداری، حفاری و ساختوساز در حریم حفاظت این بنای تاریخی واکنش نشان داد. شنیدهها حاکی از آن است که ساختوساز و حفاری در حریم حفاظت این اثر تاریخی به دستور طالبیان متوقف شده و اگر بازدید و نگرانی وی نسبت به این بنای تاریخی وجود نداشت، مشخص نیست شرایط کنونی این بنا چگونه بود و بهطور حتم ساختوساز در حریم ارگ علیشاه تداوم مییافت.
با وجود اظهار نگرانی و دستور توقف ساختوساز از سوی معاونت میراثفرهنگی کشورمان باز هم خبرهای نگرانکنندهای به گوش میرسد که برخی از کارشناسان منافع مالی خود را تنها در نزدیکی ارگ علیشاه جستوجو میکنند و قصد دارند به ساختوساز خود به هر قیمتی ادامه دهند.
ساختوساز در حریم یک بنای تاریخی
به گفته کارشناسان گردشگری و میراثفرهنگی در تبریز بهدلیل ساختوساز در حریم ارگ علیشاه و وجود حسینیه مصلا در جوار بنای قدیمی، امکان ثبت جهانی این اثر مهم تاریخی بهطور کامل از بین رفته است. از سویی دیگر کارشناسان معتقدند ارگ علیشاه در شرایط ثابتی قرار دارد و به ظاهر برخی افراد سودجو هنوز موفق نشدهاند، آن را تخریب کنند. میکائیل نظری، کارشناس گردشگری تبریز در گفتوگو با «گسترشتجارت» اظهار کرد: ارگ علیشاه اکنون در اختیار بنیاد خیریه مصلای امام خمینی تبریز بوده و متاسفانه در حریم این مکان باستانی ساختوسازهایی در جریان بود که اکنون متوقف شده و جلوی گودبرداری در نزدیکی ارگ علیشاه گرفته شده است. او با اشاره به نبود امکان ثبت جهانی ارگ علیشاه در یونسکو بیان کرد: بهدلیل ساختوسازهایی که در حریم این بنای تاریخی انجام شده، امکان ثبت جهانی آن به کلی از بین رفته است. حسینیه مصلا در حریم حفاظت این اثر تاریخی ایجاد شده و بهدلیل وجود این ساختمان امکان ثبت جهانی ارگ علیشاه وجود ندارد. نظری درباره شرایط کنونی ارگ علیشاه گفت: این بنای تاریخی دچار تخریب و خرابی نشده است و در شرایط مناسبی به سر میبرد. ارگ علیشاه اکنون در اختیار بنیاد مصلا قرار دارد و در نظارت این بنیاد است. خوشبختانه امام جمعه تبریز به خوبی به این بنای باستانی توجه میکند و مانع از آسیب رسیدن به آن میشود. بهطور کلی یکی از خوششانسیهای مردم تبریز وجود امام جمعهای است که طرفدار میراثفرهنگی کشور است. او درباره حفاریهای غیرمجاز در حریم ارگ تاریخی علیشاه بیان کرد: خوشبختانه با کارشناسی مسئولان از ساختوساز غیرمجاز جلوگیری شده و جلوی حفاریهای غیرمجاز گرفته شده است.
تخریب زیر نظر میراثفرهنگی استانی
مسئولان و دستاندرکاران میراثفرهنگی آذربایجانشرقی یا به تلفنهای خود پاسخی نمیدهند یا با پاسخهای سربالا تلاش میکنند از پاسخ مناسب به پرسشها طفره بروند. نوید مشهوری، مدیر روابط عمومی اداره کل میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری استان آذربایجانشرقی و کارشناس میراثفرهنگی در گفتوگو با «گسترشتجارت» بیان کرد: خبرهای مرتبط با ساختوساز و حفاری در جوار ارگ علیشاه بسیار قدیمی است. بهتازگی هم در نزدیکی این ارگ در حال محوطهسازی هستند و این محوطهسازی نیز با نظارت اداره کل میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری آذربایجانشرقی در حال انجام است. او درباره ظرفیت ارگ علیشاه برای ثبت جهانی در یونسکو و مشکلاتی که بر اثر ساختوساز در حریم حفاظت این ارگ برای ثبت جهانی ایجاد شده، اظهار کرد: این ساختوساز در اواخر دهه ۶۰ انجام شده و مربوط به گذشته است. این سازه به حدی بزرگ است که امکان جابهجایی آن وجود ندارد. مصلا در جوار این بنا در اواخر دهه ۶۰ و اواخر دهه ۷۰ ساخته شده و مربوط به اکنون نیست، بنابراین هیچ اقدامی درحالحاضر نمیتوان برای این امر انجام داد. مشهوری با ابراز بیعلاقگی برای مصاحبه درباره ارگ علیشاه بیان کرد: درباره ارگ علیشاه به حد کافی اطلاعرسانی شده و خبرهای مربوط به آن نیز به میزان لازم از سوی رسانهها منتشر شده است. مطلب جدیدی برای گفتن نیست و اکنون نیز محوطهسازی در اطراف این ارگ در حال انجام است و طالبیان، معاونت میراثفرهنگی سازمان میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری نیز چندی پیش از این بنای تاریخی بازدید کردهاند.
تخریب میراثفرهنگی شدت گرفت
باستانشناسان و کارشناسان میراثفرهنگی نگران میراثفرهنگی کشور هستند و متاسفانه هر روز هم خبر از تخریب یکی از آثار باستانی و تاریخی کشورمان به گوشمیرسد.
وحید شاهسوارانی، باستانشناس در گفتوگو با «گسترشتجارت» بیان کرد: مدتی است تخریب میراثفرهنگی ایران شدت گرفته است، بهطوری که در مدت زمانی کوتاه، بسیاری از آثار تاریخی کشور تخریب شده است. البته تخریب آثار تاریخی ایران که بسیاری از آنها به ثبت میراثفرهنگی هم رسیده، مسئله جدیدی نیست تا جایی که درست یک روز پس از ثبت جهانی شهر یزد بخشی از بافت تاریخی آن در جهت اهداف مالی، تخریب شد و کسی نیز پاسخگو نبود. او درباره تخریبهایی که درباره ارگ علیشاه انجام شد، اظهار کرد: بیمهریها به ارگ علیشاه ریشه در دوران پهلوی دارد؛ باوجود اینکه این ارگ تاریخی در همان سالهای ابتدایی حکومت پهلوی(۱۳۱۰) به ثبت ملی رسید، اما بخشهای اضافه شده به دیوارهای اولیه در دوران قاجار، مانند عمارت کلاهفرنگی تخریب شد. سالهای پس از انقلاب نیز دیواره شرقی و آنچه از دیوارهای غربی مانده بود در امان نماند و تخریب شد. شاهسوارانی افزود: استحکام این بنا آنقدر زیاد بود که در آن سالها برای از میان برداشتن آن مجبور به دو نوبت استفاده از دینامیت شدند! به گونهای که از موج انفجار دینامیتها، شهر لرزید و شیشهها شکست، اما ارگ علیشاه از جایش تکان نخورد. یک دهه بعد و در سال ۱۳۷۵، تصمیمی گرفته شد مبنی بر اینکه مسجدی در محوطه ارگ بسازند. به عبارت دقیقتر، مصلایی بزرگ درست در حریم بنای باقیمانده از ارگ ساختند. با ساخته شدن بنای دوم، حریم شرقی محوطه ارگ هم از بین رفت. وی با اشاره به اینکه آثار باستانی و تاریخی برای هر ملت و کشوری روایت واقعی گذشته آن است که در سایه آن میتوان پسمنظر تاریخی قومی و مردمی را شناخت، بیان کرد: در هر صورت باید به افراد دستاندرکار این اقدام یادآوری کرد با وجود تصویب قانون مجازات اسلامی مصوب۱۳۹۲، بخش تعزیرات و مجازاتهای بازدارنده قانون مجازات مصوب۱۳۷۵ همچنان به قوت خود باقی است و منسوخ نشده است؛ بنابراین فصل نهم این قانون درباره مجازات تخریب اموال تاریخی و فرهنگی همچنان لازمالاجراست.
پیکر زخمخورده میراثفرهنگی
این باستانشناس در ادامه درباره قوانین مربوط به آثار باستانی اضافه کرد: قانونگذار با توجه به اهمیت جرائم مربوط به تخریب اموال تاریخی و فرهنگی، ۱۲ ماده را به آن اختصاص داده است و با توجه به اهمیت برخی از جرائم مربوط به اموال تاریخی و فرهنگی، مجازاتهای به نسبت شدیدی را در نظر گرفته که مطالبات مردمی هم اجرای قوانین در این حوزه است. اگر چه قاطبه جامعه امروز ایران به ارزشهای میراثفرهنگی به نسبت آگاه شده، اما مادامی که پیکر محتضر و زخمخورده میراثفرهنگی در معرض بیتوجهی است، باید منتظر تخریبهای دیگر چون ارگ علیشاه یا قبرستان خالدنبی بود.
ارگ علیشاه در گذر زمان
کریم میمنتنژاد، پژوهشگر تاریخ تبریز درباره تاریخ ساخت ارگ علیشاه با بیان اینکه «خواجه رشیدالدین فضلالله» و «خواجه علیشاه گیلانی» دو وزیر دوره ایلخانی بودند که به واسطه چشم و همچشمی برخی از بناهای تاریخی را در آذربایجان ایجاد کردند، توضیح داد: «خواجه رشیدالدین فضلالله» یکی از بینظیرترین اشخاص علمی ایران در طول تاریخ ایران بود که دانشگاه «ربعرشیدی» را راهاندازی کرد، پس از آن «خواجهعلیشاه گیلانی» وزیر کشور دوره ایلخانی به واسطه چشم و همچشمی با این دانشمند تصمیم گرفت ساختمانی بزرگتر از آن مجموعه در تبریز بسازد، به همین دلیل مسجد بسیار بزرگی با طاقی مرتفع طراحی و خیلی سریع دستور ساخت آن را داد. وی با اشاره به تعجیل «خواجه علیشاه گیلانی» در ساخت بنای مسجد ادامه داد: به همین دلیل در ساخت و استحکام بنا دقت لازم انجام نشد و در همان زمان گروهی از گنبد مرتفع این بنا فروریخت و پس از مدتی نیز بهدنبال پاپوشی که برای «خواجه رشیدالدین فضلالله» ایجاد شده بود، او به دستور پادشاه ایلخانی کشته و در «ربع رشیدی» به خاک سپرده شد. به همین دلیل «خواجه علیشاه گیلانی» که دیگر انگیزهای برای پایان کار ساخت مسجد بزرگ خود نداشت، توجه چندانی به ساخت بنا نکرد و کار ساخت آن به صورت نیمهکاره رها شد. نویسنده کتابهای «تبریز شکوه ایران» با بیان اینکه از آن زمان تا دوران صفویه اطلاعات تاریخی چندانی از روندی که برای این بنای تاریخی اتفاق افتاده در دسترس نیست، بیان کرد: در سال ۱۱۹۴ هجری و دوره صفویه زلزلهای ۷ ریشتری در تبریز رخ داد که بهدنبال آن بیشتر خانههای تبریز را با خاک یکسان کرد، به جز چند بنای انگشت شمار مانند پایههای مسجد کبود و ایوان جنوبی مسجد «ارگعلیشاه» که بسیار مقاوم ساخته شده بود. به گفته این پژوهشگر تاریخ تبریز، ۳۰ سال پس از زلزله جنگهای ایران و روس در تبریز اتفاق افتاد و «عباس میرزا» بهعنوان «نایبالسلطنه» به تبریز آمد و دورتادور ایوان جنوبی را دیوار کشید و آن را به «قورخانه تبریز» تبدیل کرد. او با بیان اینکه در سالهای ۱۲۲۰ تا ۱۲۲۳ عهدنامه «فینکنشتاین» بین ایران و فرانسه امضا شد و بهدنبال آن «ژنرالگاردن» فرانسوی به تبریز آمد تا استحکامات نظامی تبریز را برای جلوگیری از نفوذ روسیه تقویت کند، افزود: اهمیت بینظیر تبریز برای قاجار در منابع شفاهی و بهطور متناوب از سوی عباس میرزا مطرح شده حتی در جریان امضای عهدنامه «گلستان» و «ترکمنچای» گفتند؛ «مهریه ایران را پرداختیم تا تبریز را از روسها پس بگیریم»، بنابراین با حضور ژنرال گاردن در محوطه ارگ علیشاه؛ کارخانه توپریزی بهعنوان نخستین کارخانه ساخت توپهای قوی در ایران ساخته شد و تا مدتها آهنگری و ریختهگری در این محوطه انجام میشود و حتی در بخش جنوبی ایوان ارگ علیشاه نیز خندقی ساخته شد.
سخن آخر
به نظر میرسد منافع مالی برای برخی از فعالان گردشگری یا مردم عادی مهمتر از هرچیز دیگری در این دنیا بوده و به هر قیمتی حتی تخریب هویت تاریخی خود میخواهند به سود مالی دست یابند. از این رو بدون توجه، به ساختوساز در مجاورت ارگ علیشاه میپردازند. بیتوجهی مسئولان به میراثفرهنگی موجبشده برخی از آثار باستانی به تخریب و ویرانی جدی دچار شوند.
