یکی از مسائلی که بسیار مطرح شده و با توجه به اخبار و آمارها در میان عدهای رواج یافته، قاچاق اشیای عتیقه و ارزشمند تاریخی است.
به گزارش پایگاه خبری گسترش، روزنامه «گسترش تجارت» نوشت: به عقیده برخی کارشناسان مشکل اصلی در قوانین میراثفرهنگی است، این قوانین مدت زیادی است بروزرسانی نشدهاند و نیاز به بازنویسی دارند. عدهای هم معتقدند دلیل اصلی قاچاق اشیای تاریخی و عتیقه اجرای نامناسب قوانین است، نه خود قوانین. کارشناسان میراثفرهنگی کمبود نیرویانسانی و تجهیزات را دلیل عملکرد نامناسب سازمان میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری میدانند و معتقدند دولت میراثفرهنگی را به اندازهای جدی نمیگیرد که به آنها بودجه، تجهیزات و امکانات مناسب بدهد. خرید و فروش اشیای تاریخی و عتیقه در داخل کشور از یک سو، خروج این اشیا از کشور و فروش آنها در بازارهای سیاه جهان از سویی دیگر از معضلات میراثفرهنگی در این حوزه هستند. کند و کاوها، حفاریها و کاوشهای غیرمجاز در حریم حفاظت بناهای باستانی به منظور کشف اشیای ارزشمند تاریخی موجب تخریب این بناها شده و به میراثفرهنگی کشور ضربه میزند. در این گفتوگو دیدگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری بیان شده و در گزارش بعدی به مقایسه عملکرد و قوانین مربوط به قاچاق اشیای تاریخی ایران با سایر کشورها خواهیم پرداخت.
به عقیده بسیاری، اشیای تاریخی ارزش مادی بسیار کمتر از آنچه مردم تصور میکنند، دارند و عدهای این تصور واهی که با فروش اشیای تاریخی ثروتمند میشوند، میراث نیاکانمان را تخریب میکنند. مشکلات فرهنگی و نبود حس مسئولیت درباره میراثفرهنگی کشور که از پدرانمان به ارث رسیده، یکی از دلایل اصلی ایجاد این مشکلات است. «گسترش تجارت» با محمدرضا زاهدی، رئیس اداره اموال فرهنگی تاریخی سازمان میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری گفتوگویی داشته که در ادامه میخوانید:
همواره خبرهای مختلفی درباره قاچاق اشیای عتیقه و ارزشمند تاریخی و فرهنگی شنیده میشود. به نظر شما چه عاملی موجب شده عدهای به قاچاق اشیای ارزشمند تاریخی مبادرت کنند و برای دستیابی به اشیای عتیقه به اقدامات مختلفی مانند حفاری و عملیات اکتشافی دست بزنند؟
درباره قاچاق اشیای فرهنگی و تاریخی مشکل عمده، مسائل فرهنگی و نبود آموزشهای لازم درباره اطلاعاتی است که توده مردم و جامعه باید درباره موضوعهای فرهنگی داشته باشند. مردم باید به این آثار توجه داشته و در نظر بگیرند این آثار متعلق به گذشتگان آنها بوده و باید در حفاظت، حراست و نگهداری آنها کوشا باشند. متاسفانه مردم ما توجه چندانی به این اشیا ندارند هرچند در سالهای اخیر تا حدی نسبت به این موضوع حساستر شدهاند.
باید آگاهی دادن و اطلاعرسانی نسبت به این موضوعها را دولت و نهادهایی که به نوعی متولی هستند، انجام دهند. صدا و سیما، جراید، روزنامهها و سایتهای خبری نیز باید اطلاعرسانی لازم را درباره مسائل فرهنگی و وظیفهای که مردم نسبت به میراثفرهنگی دارند، انجام دهند و مردم را آگاه کنند. به نظر من یکی از عمدهترین مشکلات و ضعفها، نا آگاهی است.
مردم به اشتباه تصور میکنند اشیای تاریخی ارزشهای میلیاردی دارند. بسیاری از مردم دچار این توهم هستند که اشیای تاریخی قدمتدار ارزش مالی بسیاری داشته و میتوانند با قاچاق این اشیا ثروتمند شوند. ممکن است افرادی به طور اتفاقی اشیایی را پیدا کرده یا با انجام حفاریها و کند و کاوها به اشیای عتیقه و زیرخاکی دسترسی پیدا کرده باشند و تصور کنند این اشیای قدیمی و تاریخی نرخ بالایی داشته باشند، اما این تصور به طور کامل اشتباه است. افراد ممکن است به اشیا و آثاری برخورد کنند که نرخ بسیار بالایی دارند، اما بیشتر آثاری که بر اثر کاوشهای غیرقانونی کشف میشوند، نرخ هنگفتی ندارند و توهم قیمتهای بالای اشیای تاریخی بین مردم موجبشده، گرایش پیدا کنند منطقه یا محوطهای را حفاری و آثاری را پیدا کنند. حفاریهای غیرمجاز عدهای سودجو موجب میشود تا مناطق تاریخی یا حریم آثار باستانی تخریب شوند.
همواره گفته میشود دلیل اصلی قاچاق اشیای عتیقه نبود قوانین مناسب در این زمینه است. عدهای معتقدند قوانین مرتبط به میراثفرهنگی سالهای زیادی است بروزرسانی و بازنویسی نشدهاند. به نظر شما علت اصلی قاچاق اشیای عتیقه قوانین است یا مشکلات فرهنگی؟
به نظر من قوانین مشکل اصلی قاچاق اشیای ارزشمند تاریخی و فرهنگی نیست و قوانین خوبی درباره اشیای عتیقه در کشورمان وجود دارند. به طور کلی برای اشیای ارزشمند تاریخی در کشور به میزان کافی قوانین داریم و خلأیی در زمینه قوانین نداریم. در قانون سال ۱۳۰۹ که پایه و اساس قوانین مربوط به حوزه میراثفرهنگی کشور به شمار میرود نیز اشاره شده هیچکس حق حفاری، کند و کاو و کاوش برای کشف اشیای عتیقه را ندارد. در این قانون برای افرادی که اقدام به حفاری و کندو کاوهای غیرمجاز میکنند، مجازاتهایی تعیین شده است.
قوانین سال ۱۳۰۹ سالهای بعد کاملتر شده و مواد جدیدتری به آن اضافه شده است. درباره برخی افرادی که به ایجاد اشیای تقلبی و بدلی اقدام میکنند نیز قوانینی در نظر گرفته شده است و برای افرادی که اشیای تقلبی میسازند و به خرید و فروش آنها میپردازند نیز بر اساس قانون مجازاتهایی تعیین شده است. قانون مشکلی ندارد و به اندازه قوانین مورد نیاز را داریم.
اگر مشکل در قوانین مرتبط با قاچاق اشیای عتیقه نیست، پس در اجرای آن مشکلاتی وجود دارد، چراکه اگر قوانین مناسبی در زمینه قاچاق اشیای ارزشمند تاریخی موجود است و اجرای آن نیز به خوبی انجام میشود، قاچاق عتیقهجات باید کاهش یابد. حال آنکه در عمل اینگونه نیست.
به عقیده من نحوه اجرای قوانین و اینکه چرا با وجود قوانین وضع شده بازهم تخلف میشود به موضوعهایی فرهنگی باز میگردد. انگیزههای مادی موجب میشود مردم از فرهنگ و تمدن خود چشمپوشی کرده و به دنبال منافع مالی بروند. عمده مشکلات ما فقر فرهنگی و مادی است و هر دو موضوع باعث حفاری برای قاچاق و خرید و فروش آثار فرهنگی و تاریخی شده و مشکلاتی در این زمینه ایجاد میشود. زمانی که ورود و خروج شی حکم قاچاق پیدا میکند، خرید و فروش این اشیای تاریخی و باستانی مجازات حبس، جریمه و جزای نقدی دارد و این مسئله در قوانین میراثفرهنگی آمده است. البته درباره خروج اشیای عتیقه از کشور بحثهای دیگری وجود دارد و توجه به این موضوع موجب میشود بخشی از اشیای عتیقه به صورت غیرقانونی از کشور خارج شوند که دلایل خاص خود را دارند.
یکی دیگر از موارد در ارتباط با حفاریهای قاچاق است. با توجه به اینکه ایران یک کشور فرهنگی و تاریخی است و تاریخ چند هزار ساله دارد و در هر نقطه از کشور با میراثفرهنگی و آثار تاریخی روبهرو میشویم، این مسئله اهمیت بیشتری مییابد بر سازمان میراثفرهنگی تکلیف شده بر این محوطهها و سایتهای باستانی نظارت کند. برای کنترل این سطح وسیع از حفاریهای قاچاق؛ نیاز به امکانات مالی و لجستیکی فراوان دارد و سازمان میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری اگر این امکانات را داشته باشد میتواند قاچاق را کنترل و نظارت کند، اما زمانی که نیروی انسانی کافی و امکانات لجستیکی مانند خودرو و موتورسیکلت به میزان کافی در میراثفرهنگی وجود ندارد، نمیتوان کاری انجام داد.
اگر در کشوری مانند ایتالیا کنترل مناسب و دقیقی روی قاچاق کالا انجام میشود به دلیل آن است که امکانات لجستیکی کافی در اختیار میراثفرهنگی آن کشور که عمدهترین بخش آن نیز به پلیس ایتالیا که به پلیس «کارابینی» مشهور است، اختصاص داده شده است، آنها تمامی امکانات از هلیکوپتر گرفته تا قایقهای تندرو و انواع موتورسیکلت برای سرکشی در اختیار دارند، اما در ایران این امکانات وجود ندارد. اگر در کشور قوانین به خوبی اجرا نمیشود به دلیل آن است که امکانات و شرایط مناسب وجود ندارد و بسترها فراهم نبوده و امکانات و شرایط مالی تامین نشده و به میزان کافی در اختیار سازمان میراثفرهنگی قرار داده نشده است.
درباره خروج و فروش اشیای عتیقه چه قوانینی در کشور وجود دارند و چه تمهیداتی برای جلوگیری از خروج این اشیا از کشور اندیشیده شده است؟
درباره خروج اشیای تاریخی، در حراجیها بیشتر آثار ایرانی که به معرض فروش گذاشته شده، آثار تاریخی و فرهنگی مجاز است که در داخل کشور خرید و فروش آنها مجاز است، اما در خارج از کشور خرید و فروش این آثار غیرمجاز است مانند نسخ خطی، تابلوهای نقاشی و منسوجات.
به طور کلی اموال فرهنگی تاریخی به ۲ دسته تقسیم میشوند؛ اموال منقول فرهنگی و تاریخی مجاز و اموال منقول فرهنگی و تاریخی غیرمجاز. اموال منقول فرهنگی تاریخی غیرمجاز به دستهای از اموال گفته میشود که منشا بهدست آوردن آنها حفاری و کاوشهای غیرمجاز نبوده و ممکن است این آثار به روش موروثی در خانوادهای از نسلی به نسل دیگر منتقل شوند. بر اساس قانون نگهداری و خرید و فروش این اموال در داخل کشور مجاز است، اما خروج این آثار از کشور غیرمجاز است. دسته دوم اشیای فرهنگی تاریخی غیرمجاز هستند که حاصل کند و کاو و کاوش در زیر زمین هستند و منشا آنها کاوش و حفاری است. به این آثار گفته میشود آثار زیرخاکی که حفاری و کاوش برای بهدست آوردن آنها و نگهداری و خرید فروش آنها برای خارج کردن آنها از کشور غیرمجاز بوده و براساس قوانین با مجرم نیز برخورد میشود.
همچنین به گفته سازمان میراث فرهنگی خروج اشیایی که با عنوان نسخ خطی، فرش و تابلوهای نقاشی به صورت چمدانی از کشور خارجی میشوند، غیرمجاز است اما در فرودگاه بینالمللی امام خمینی مسافر چمدانی را به عنوان بار مسافرتی با خود حمل میکند و آن را داخل هواپیما برده یا به قسمت بار انتقال میدهد. تنها جایی که این چمدان کنترل میشود در بخش ریلهای نظارت و کنترل است که آن هم تنها برای کشف مواد مخدر و اسلحه کنترل میشود. مسئولان گمرک و فرودگاه نیز بیشتر هم و غم خود را روی مسائل امنیتی گذاشتهاند و به این امر توجه ندارند که اگر چمدانی از دستگاه ایکسری ردشده و کتابی داخل چمدان وجود داشت به بررسی دقیق کتاب بپردازند.
در بسیاری از مناطق کشور مانند خیابان منوچهری تهران خرید و فروش اشیای عتیقه رواج دارد. در موارد زیادی خرید و فروش اشیایی مانند کاشیها، سردرها و تزئینات معماری بناهای باستانی کشور نیز مشاهده میشود و به نظر میرسد هیچ نهادی به این مسائل نظارت نمیکند. به نظر شما راهکار جلوگیری از چنین تخلفاتی چیست؟
خرید و فروش اشیای عتیقه مانند نسخخطی، سفال و فلزات مربوط به دوران معاصر، مجاز هستند. خرید و فروش اشیای عتیقه مربوط به دوران پس از افشاریه، قاجاریه و زندیه مشکلی ندارد.
درباره خرید و فروش کاشیها، سردرها و قسمتهایی از آثار باستانی نیز بر اساس قوانین آثار باستانی کاشی جزو عناصر مربوط به معماری آثار باستانی است و عناصر و تزئینات معماری و در معرض فروش قرار دادن آنها جرم است. به طور کلی نمیتوان تزئینات معماری را از آثار باستانی جدا کرده و بدنه آن را تخریب کنند و قطعات کاشی و عناصر وابسته به معماری را جداگانه فروخت. این اقدامی مجرمانه است اما در برخی بازارها و مغازههای منوچهری و دیگر شهرها عناصری مربوط به آثار باستانی در حال خرید و فروش هستند که غیرمجاز است، اما در سازمان میراثفرهنگی شیوهنامه «تجارت اموال فرهنگی و تاریخی منقول مجاز» تدوین شده که پس از رویت هیات دولت و اعلام ایرادهایی در حال بازنویسی و اصلاح است که در صورت تصویب نهایی سازمان میتواند با تکیه بر این شیوهنامه از خروج بخشی از این آثار جلوگیری کند.
