مهدی آشتیانی / کارشناس ارشد مسائل شهری
مانند دیگر نقاط دنیا، گاه در برخی نقاط شهر تهران، شاهد فرونشستهایی هستیم. در نقاط شهری، «فروچاله» اصطلاح بهتری برای بیان نشست زمین است، زیرا فرونشست زمین در ابعاد وسیع رخ میدهد و ممکن است یک دشت چند هکتاری، نیم متر فرونشست داشته باشد اما فروچاله به نشستهای موضعی گفته میشود، مانند آنچه چندی پیش در منطقه شهران تهران رخ داد. برای وقوع فروچاله در زمینهای شهری، دلایل بسیاری میتوان برشمرد. دلایل مختلفی موجب شسته شدن خاک میشود و پس از خالی شدن حفرههای زیرزمینی از آب، هوا توان نگهداری زمین را نخواهد داشت و با فشارهایی که ایجاد میشود، دچار فروچاله و فرونشست خواهد شد. در ایجاد فروچالهها، فعالیتهای انسانی نقش مهمی دارند. حفاری زمین و عبور دادن تاسیسات شهری و لولههای مختلف، نوعی دستکاری در خاک به شمار میرود که خاک را از حالت بکر خارج کرده و خطر نشست و ایجاد فروچاله را امکانپذیر میکند. طراحی و اجرای نادرست فعالیتهای عمرانی را میتوان از دیگر دلایل ایجاد فروچالهها در شهر دانست. از سوی دیگر فرسودگی شبکه آب و فاضلاب و نشتی دادن به خاک و فرسودگی شبکه دیگر تاسیسات شهری را میتوان عاملی برای ایجاد فروچاله دانست. مهمترین راهکار کاهش فرونشست و فروچاله، جلوگیری از برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی است که عامل اصلی فرونشست زمین در همه دنیاست. برای کاهش خطر ایجاد فروچالهها، برخی مسائل ساختوساز مانند طراحی پی و ابعاد ساختمان و حتی طراحی ضدزلزله را میتوان بر مبنای اصولی مشخص، پیاده کرد، اما مسائلی مانند جلوگیری از ساختوساز در مکانهایی با خطر فروچاله، به سادگی امکانپذیر نیست. این مسائل از اختیار سازنده و مالک ساختمان خارج است. اگرچه در این بخش هم میتوان بررسیهایی پیش از ساختوساز انجام داد اما این اکتشافات نیاز به هزینههای بسیار زیادی دارد که برای ساختوسازهای کوچک، بهصرفه نیست. در ساختوسازهای وسیع میتوان برای آگاهی از احتمال ایجاد فروچاله بررسیهایی انجام داد، به عنوان نمونه بررسی کرد آیا گودال یا قناتی در این محدوده وجود دارد؟ از آنجا که در تهران سامانه فاضلاب یکپارچه نداشتهایم، امکان دارد حفرههای بزرگی زیر زمین باشد. از سوی دیگر تهران شهری پر از قنات است که اگر آب به این قناتها و حفرهها برسد، امکان ایجاد فروچاله وجود دارد.
