ترانزیت کالا از طریق بنادر شمالی ایران (دریای خزر) به‌عنوان یکی از مسیرهای کلیدی حمل‌ونقل بین‌المللی، اهمیت زیادی در تجارت منطقه‌ای و جهانی دارد. این بنادر به‌عنوان دروازه‌ای برای تبادلات تجاری میان ایران، کشورهای حوزه CIS (ازجمله روسیه، قزاقستان، ترکمنستان و آذربایجان) و همچنین اروپا عمل می‌کنند.

حمل‌ونقل، یکی از اصلی‌ترین ارکان توسعه اقتصادی و اجتماعی هر کشور به شمار می‌رود. زیرساخت‌های قوی و کارآمد در این حوزه، نقش بسزایی در رشد اقتصادی، افزایش بهره‌وری، کاهش هزینه‌ها و بهبود کیفیت زندگی مردم دارد. توسعه شبکه‌های حمل‌ونقل، اعم از ریلی، جاده‌ای، هوایی و دریایی، می‌تواند محرک اصلی سرمایه‌گذاری، تجارت، اشتغال‌زایی و تسهیل جابه‌جایی مسافران و کالاها باشد.

مدیرکل دفتر حمل و نقل کالای سازمان راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای از از حمل بیش‌از ۲۱ میلیون تن کالای اساسی از طریق واردات به هفت بندر به نقاط مختلف کشور از ابتدای امسال تاکنون خبر داد.

ایران و کویت به‌عنوان دو کشور همسایه در منطقه خلیج فارس، دارای روابط تاریخی، اقتصادی و تجاری هستند. این دو کشور ظرفیت‌های فراوانی برای توسعه تجارت دوجانبه دارند، اما تاکنون از تمامی پتانسیل‌های اقتصادی خود بهره‌برداری نکرده‌اند. با این حال، رشد ۱۰۰ میلیون دلاری تجارت ایران و کویت در سال جاری نشان‌دهنده بهبود تعاملات اقتصادی میان دو کشور است و ایجاد زیرساخت‌های مناسب مانند مسیرهای جاده‌ای و تسهیل فرآیندهای گمرکی می‌تواند این رقم را تا یک میلیارد دلار افزایش دهد.

ایران و ترکیه به‌عنوان دو قدرت منطقه‌ای، دارای روابط اقتصادی و تجاری گسترده‌ای هستند که در سال‌های اخیر نقش مهمی در توسعه زیرساخت‌های اقتصادی و عمرانی دو کشور داشته است. همکاری‌های عمرانی و تجاری میان این دو کشور نه تنها موجب افزایش حجم مبادلات اقتصادی می‌شود، بلکه به تقویت جایگاه ژئوپلیتیکی ایران و ترکیه در منطقه کمک می‌کند.

ترانزیت ایران به عنوان یک پل ارتباطی بین آسیای مرکزی، جنوب آسیا، خاورمیانه و اروپا از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. موقعیت جغرافیایی ایران در بین دو قاره آسیا و اروپا این امکان را فراهم می‌آورد که به عنوان یکی از مسیرهای اصلی ترانزیتی برای کالاهای تجاری بین این دو قاره عمل کند. ایران به دلیل هم‌مرز بودن با کشورهای مختلف و دسترسی به خلیج فارس، دریای عمان و همچنین دریای خزر، نقش حیاتی در شبکه حمل‌ونقل منطقه‌ای و جهانی ایفا می‌کند.

تجارت ایران و ترکیه در زمینه ترانزیت، یکی از حوزه‌های مهم و استراتژیک در روابط اقتصادی دو کشور به شمار می‌رود. ایران و ترکیه به دلیل موقعیت جغرافیایی و دسترسی به بازارهای بزرگ، می‌توانند نقش حیاتی در ترانزیت کالاهای مختلف ایفا کنند. ایران به عنوان یک کریدور ترانزیتی میان شرق و غرب و ترکیه به عنوان پلی برای ارتباط با اروپا، از این همکاری بهره‌برداری‌های زیادی داشته‌اند.

درگیری‌های خونین میان طالبان و ارتش پاکستان، که با تلفات سنگین و ناآرامی‌های گسترده در مناطق مرزی دو کشور همراه بوده است، نه‌تنها ثبات منطقه‌ای را تهدید می‌کند، بلکه پیامدهای مستقیمی بر امنیت مسیرهای ترانزیتی و جاده‌ای ایران نیز دارد.

ایران به دلیل موقعیت ژئواستراتژیک و ژئواکونومیک خود، یکی از مهم‌ترین بازیگران عرصه حمل‌ونقل و کشتیرانی در منطقه و جهان محسوب می‌شود. این کشور که در چهارراه کریدورهای بین‌المللی قرار دارد، نقش کلیدی در ترانزیت کالا میان آسیا، اروپا و آفریقا ایفا می‌کند. وجود بنادر مهم در خلیج فارس و دریای عمان، شبکه گسترده ریلی و جاده‌ای، و مسیرهای ترانزیتی مهم باعث شده ایران در حوزه حمل‌ونقل و کشتیرانی، ظرفیتی بالقوه برای تبدیل شدن به یکی از هاب‌های اصلی تجارت بین‌المللی داشته باشد.

پروژه چابهار به عنوان یکی از راهبردی‌ترین پروژه‌ها برای ترانزیت کالا و توسعه اقتصادی در ایران، به ویژه برای منطقه سیستان و بلوچستان و راه‌های ارتباطی آسیای مرکزی، اهمیت بسیاری دارد. چابهار که به عنوان تنها بندر اقیانوسی ایران در دریای عمان قرار دارد، به دلیل موقعیت استراتژیک خود، برای کشورهای منطقه و هند به ویژه، اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده است.

ترانزیت بین ایران و افغانستان یکی از مهم‌ترین محورهای همکاری اقتصادی میان دو کشور است که علاوه بر تأمین منافع اقتصادی، تأثیر چشمگیری بر توسعه منطقه‌ای و تقویت روابط دیپلماتیک دارد. موقعیت ژئوپلیتیکی ایران و افغانستان و نیازهای اقتصادی متقابل، باعث شده این کریدور ترانزیتی اهمیت ویژه‌ای پیدا کند

روابط ایران و روسیه در سال‌های اخیر، با گسترش همکاری‌های دوجانبه در حوزه‌های مختلف، به سطحی استراتژیک و پایدار رسیده است. این دو کشور که دارای اشتراکات ژئوپلیتیکی، اقتصادی و امنیتی هستند، در سال‌های اخیر تلاش کرده‌اند روابط خود را در زمینه‌های انرژی، تجارت، حمل‌ونقل، دفاعی و علمی تقویت کنند.

روسیه و ایران به‌عنوان دو کشور همسایه و شریک راهبردی، در سال‌های اخیر همکاری‌های گسترده‌ای در زمینه‌های مختلف، ازجمله پروژه‌های عمرانی و زیرساختی داشته‌اند. این همکاری‌ها، که شامل توسعه حمل‌ونقل، ساخت نیروگاه‌ها، پروژه‌های راه‌سازی، خطوط ریلی و تأمین تجهیزات ساختمانی است، می‌تواند نقش کلیدی در توسعه اقتصادی و صنعتی هر دو کشور ایفا کند.

همکاری‌های تجاری میان ایران و افغانستان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و می‌تواند به تقویت اقتصاد هر دو کشور و ایجاد فرصت‌های جدید برای رشد و توسعه کمک کند. این روابط تجاری نه تنها بر مبنای منافع اقتصادی مشترک قرار دارد بلکه به دلیل موقعیت جغرافیایی و فرهنگی مشابه، روابط تاریخی و نیازهای متقابل، دارای ابعاد گسترده‌ای است.

کریدور اقتصادی شرق-غرب، یک مسیر راهبردی است که کشورهای جنوب غرب آسیا و آسیای مرکزی از جمله افغانستان، جمهوری‌های آسیای مرکزی، هند، ایران و پاکستان را به یکدیگر متصل می‌کند. این پروژه از طریق ایجاد زیرساخت‌های حمل‌ونقل فرامرزی، امکان جابه‌جایی سریع‌تر و کارآمدتر افراد، کالاها، خدمات و انرژی را فراهم کرده و نقشی کلیدی در توسعه تجارت منطقه‌ای ایفا می‌کند.

هند به عنوان یکی از قدرت‌های نوظهور اقتصادی در جهان، همواره یک شریک مهم برای ایران بوده است. این کشور با جمعیت بیش از ۱.۴ میلیارد نفر، نیاز گسترده‌ای به منابع انرژی دارد و ایران به عنوان دارنده‌ی یکی از بزرگ‌ترین ذخایر نفت و گاز جهان، می‌تواند یک تأمین‌کننده قابل اعتماد برای دهلی‌نو باشد. از سوی دیگر، هند با سرمایه‌گذاری در پروژه‌هایی همچون توسعه بندر چابهار و کریدور بین‌المللی شمال-جنوب (INSTC)، به دنبال تقویت روابط اقتصادی خود با ایران و ایجاد مسیرهای تجاری جایگزین برای تجارت با روسیه، آسیای مرکزی و اروپا است. در این گزارش، اهمیت چابهار، ظرفیت‌های اقتصادی آن، تأثیرات ژئوپلیتیکی، پروژه‌های توسعه‌ای و چالش‌های پیش روی این بندر بررسی خواهد شد.

مشاور سابق وزیر راه و شهرسازی در امور زیربنایی پروژه‌های ریلی بدون توجیه اقتصادی را مانع توسعه ترانزیت دانست و بر لزوم رفع گلوگاه‌ها و سرمایه‌گذاری هدفمند در کریدورها تأکید کرد.

ایران به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی منحصربه‌فرد خود، به‌عنوان پل ارتباطی میان آسیا و اروپا، پتانسیل بالایی در حوزه ترانزیت کالا دارد. در سال‌های اخیر، ترانزیت کالا از مسیر ایران رشد قابل‌توجهی داشته است؛ به‌طوری‌که حجم ترانزیت خارجی از ۵.۵۱ میلیون تن در سال ۱۳۹۹ به ۱۶.۳۴ میلیون تن در سال ۱۴۰۲ افزایش یافته است. با این حال، ظرفیت بالقوه ترانزیتی ایران بسیار بیشتر از این ارقام است. بر اساس پژوهش‌های موجود، ایران توانایی ترانزیت حداقل ۸۰ میلیون تن کالا در سال را داراست.

بسیاری از کارشناسان اقتصادی و تحلیل‌گران مسائل بین‌الملل نسبت به چالش‌های پیش‌روی اقتصاد ایران در آینده نگرانی‌های جدی دارند. با بازگشت دولت جدید آمریکا به کارزار فشار حداکثری علیه ایران و ادامه سیاست‌های تحریمی، پرسش‌های زیادی پیرامون تأثیر این تحریم‌ها بر بخش‌های مختلف اقتصادی کشور مطرح شده است. یکی از حوزه‌هایی که به‌شدت در معرض آسیب قرار دارد، این بخش، که وابستگی زیادی به تجارت بین‌المللی و تأمین قطعات دارد، با محدودیت‌های شدیدی روبه‌رو شده است.

جزایر تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی در یکی از حساس‌ترین نقاط جهان یعنی تنگه هرمز قرار دارند؛ مسیری که حدود یک‌سوم تجارت نفتی جهان از آن عبور می‌کند. تسلط بر این جزایر به معنای کنترل بر بخشی از مهم‌ترین آبراه بین‌المللی است که می‌تواند در شرایط بحرانی نقش کلیدی در تأمین امنیت انرژی و تجارت جهانی داشته باشد. ازاین‌رو، این جزایر برای ایران از اهمیت استراتژیک حیاتی برخوردارند.