مریم میرزاخانی، نابغه‌ی ریاضی ایران و جهان

پژوهش‌های «مریم میرزاخانی» بارها از سوی جامعه ریاضیات جهان مورد ستایش قرار گرفته است.

مریم میرزاخانی در ۱۳ ام اردیبهشت ۱۳۵۶ (۳ ام مه ۱۹۷۷) در شهر تهران چشم به دنیا گشود. پدر مریم، احمد میرزاخانی یک مهندس برق کارکشته و معروف بود. همچنین وی ریاست هیات مدیره مجمتع آموزشی نیکوکاری «رعد» را برعهده داشت. به گزارش هفته نامه صدا، پژوهش‌های «مریم میرزاخانی» بارها از سوی جامعه ریاضیات جهان مورد ستایش قرار گرفته است. دکتر مریم میرزاخانی در ۱۳ ام اردیبهشت ۱۳۵۶ (۳ ام مه ۱۹۷۷) در شهر تهران چشم به دنیا گشود. پدر مریم، احمد میرزاخانی یک مهندس برق کارکشته و معروف بود. همچنین وی ریاست هیات مدیره مجمتع آموزشی نیکوکاری «رعد» را برعهده داشت. مریم سومین فرزند از خانواده میرزاخانی است. او دو برادر و یک خواهر بزرگ تر هم دارد. او دو برادر و یک خواهر بزرگ تر هم دارد. با اتمام تحصیلات ابتدایی مریم جنگ ایران و عراق را هم پایان می‌یابد و او با شرکت در نخستین دوره جذب استعدادهای درخشان وارد دبیرستان فرزانگان تهران (زیر نظر سمپاد) می‌شود. به گفته خانم میرزاخانی مادرش در تمام دوران تحصیل و حتی بعدها در کار و زندگی، مهم‌ترین و استوارترین حامی و مشوق اوست. عشق به ریاضی آن طور که پدر مریم می‌گوید ۱۶-۱۵ ساله که بود می‌دانست علاقه وی به ریاضیات فوق العاده زیاد است و قطعا می‌خواهد ریاضی بخواند و در دبیرستان و دانشگاه ادامه‌اش بدهد. این دلیل بسیار بزرگی شد که مصمم شود در المپیاد ریاضی شرکت کند. هرچند خودش داستان زندگی و عشقش را کمی متفاوت تر تعریف می‌کند: «بچه که بودم دوست داشتم نویسنده شوم. هر داستانی که به دستم می‌رسید و درواقع هر کتابی که به دستم می‌رسید می‌خواندم. اما قبل از آخرین سال حضورم در دبیرستان هیچ وقت فکر نمی‌کردم ریاضی دان شوم... برادرم کسی بود که مرا به طور عام به علم علاقه‌مند کرد. او هر چیزی که در مدرسه می‌آموخت، برای من تعریف می‌کرد و فکر می‌کنم نخستین خاطره‌ای که از ریاضیات دارم این بود که او مطلبی درباره جمع کردن اعداد یک تا ۱۰۰ را که در مجله‌ای خوانده بود، برایم مطرح کرد و این که چگونه گاوس با روشی نوآورانه آن را حل کرده بود. این نخستین باری بود که از زیبایی یک راه‌حل ریاضی به شوق می‌آمدم و مجذوب آن می‌شدم. البته وقتی وارد تیم المپیاد ریاضی شدم نمی‌خواستم ریاضی بخوانم، فکر می‌کردم که مهندس شوم ولی بعد با کلاس هایی که در دانشگاه شریف و برخوردهایی که با بچه‌های سال‌های بالاتر از خودمان داشتیم نه تنها من بلکه بقیه بچه هایی که هم دوره بودیم هم تصمیم گرفتند ریاضی بخوانند. » میرزاخانی در سال‌های ۱۳۷۳ و ۱۳۷۴ از دبیرستان فرزانگان موفق به کسب مدال طلای المپیاد ریاضی کشور شود و بعد از آن در سال ۱۹۹۴ میلادی در المپیاد جهانی ریاضی هنگ کنگ با ۴۱ امتیاز از ۴۲ امتیاز موفق به کسب مدال باارزش طلای جهانی شد. دقیقا یک سال بعد (۱۹۹۵) در المپیاد جهانی ریاضی که در کانادا برگزار شد مدال طلا را این بار با نمره کامل (۴۲ از ۴۲) به‌دست آورد. دو المپیاد ریاضی عبادالله محمودیان استاد دانشگاه صنعتی شریف و از مسئولان برگزاری المپیاد ریاضی در گفت‌وگویی پیرامون مریم میرزا خانی که در سالنامه شرقی ۱۳۹۳ منتشر شده گفته: «در سال ۱۳۷۲ از دکتر حداد عادل درخواست کردم اجازه دهند ایشان (مریم میرزاخانی) در المپیاد شرکت کنند چون آن زمان فقط سال سومی‌ها امکان شرکت در المپیاد را داشتند و ایشان سال دوم بودند. در نهایت هم انتخاب شدند و سال بعد شرکت کردند و خانم میرزاخانی طی دو بار شرکت در المپیاد جهانی هر دو بار طلا گرفت. در ۳۰ تیر سال ۱۳۷۳ وقتی که از المپیاد بر می‌گشتند دکتر حداد عادل در سرمقاله روزنامه اطلاعات همه این ماوقع را نوشت. » بهرنگ نوحی، استاد ریاضی دانشگاه کویین مری لندن، وقتی مریم میرزاخانی دوم دبیرستان بود در یک دوره حل مسئله المپیاد به او و چند نفر دیگر درس می‌داد: «از همان زمان مشخص بود که مریم میرزاخانی و دوستش رویا بهشتی جزو بهترین‌ها هستند. » به گفته بهرنگ نوحی، مریم میرزاخانی نخستین دختری بود که به تیم المپیاد ریاضی ایران راه یافت. مردم میرزاخانی همچنین نخستین دختری بود که در المیپاد ریاضی ایران طلا گرفت. نخستین کسی که دو سال مدال طلا گرفت و نخستین فردی بود که در آزمون المپیاد ریاضی نمره کامل گرفت. میرزاخانی و بهشتی بعدا با هم کتابی تحت عنوان «نظریه اعداد» نوشتند. مریم که عاشق ریاضی بود با پایان دبیرستان، ریاضیات را در دانشگاه صنعتی شریف ادامه داد و دوره‌های لیسانس و فوق لیسانس خود را در این دانشگاه به پایان رساند. هاروارد مریم با پایان دوره فوق لیسانس خود برای ادامه تحصیل تصمیم به مهاجرت گرفت؛ دانشگاه هاروارد بورسیه‌اش کرد و میرزاخانی برای گذراندن دوره دکترا و ادامه تحصیل خود به ایالات متحده رفت. پدرش در این باره می‌گوید: «مریم رفت آنجا چون رشته تحصیلی‌اش را بهتر می‌توانست ادامه بدهد. امکان رشدش بیشتر بود. وقتی در این سطح می‌روی حتما امکانات بیشتری هم داری. » مریم میرزاخانی، اعجوبه ریاضی پدرش می‌گوید که با تصمیم رفتن او مخالفت نکرده اما این تصمیم تاریخی آسان هم نبوده: «مخالفت نداشتم اما آدم حتما ناراحتی می‌شود حتی پر زدن یک گنجشک هم آدم را ناراحت می‌کند. » دکتری در سال ۲۰۰۴ با اخذ مدرک دکترای هاروارد به سرپرستی «کورتیس مک مولن»، از برندگان مشهور جایزه فیلدز، در دانشگاه‌های پرینستون و استنفورد به تدریس مشغول شد. یک سال بعد در سال ۲۰۰۵ نشریه پاپیولار ساینس امریکا او را به عنوان یکی از ۱۰ ذهن جوان جهان برگزید و از او تجلیل کرد. میرزاخانی مدتی در پرینستون مشغول به تدریس بود ولی بعد از مدتی به استنفورد رفت و کار تدریس و پژوهش را به صورت حرفه‌ای تر آن جا ادامه داد. او در شهریور ۱۳۸۷ (اول سپتامبر ۲۰۰۸) و در ۳۱ سالگی به درجه استادی این دانشگاه رسید. فعالیت‌ها و افتخارها میرزاخانی در سال ۱۹۹۹ میلادی موفق شد راه‌حلی برای یک مشکل بزرگ ریاضی پیدا کند. ریاضیدانان مدت‌های طولانی است که به دنبال یافتن راه عملی برای محاسبه حجم رمزهای جایگزین فرم‌های هندسی هذلولی بوده‌اند و در این میان مریم میرزاخانی جوان در دانشگاه پرینستون نشان داد که با استفاده از ریاضیات شاید بتوان بهترین راه را به سوی دست یافتن به راه‌حلی روشن در اختیار داشت. او به همراه ۹ محقق برجسته دیگر در چهارمین نشست ۱۰ استعداد درخشان نشریه پایولار ساینس در امریکا مورد تقدیر قرار گرفت. به نوشته USA Today این فهرست ۱۰ نفره، شامل محققان و نخبگان جوانی است که در حوزه‌های ابتکاری مشغول به فعالیت هستند و با این حال معمولا از چشم عموم پنهان مانده‌اند. این فهرست براساس پیشنهادهای ارائه شده از سوی سازمان‌های گوناگون، روسای دانشگاه‌ها و ناشران انتشارات علمی برگزیده شده‌اند. این محققان برجسته جوان در حوزه‌های گوناگونی از گرافیک رایانه‌ای تا ریاضیات و علوم رباتیک، افق‌های تازه‌ای در مرزهای جهان اطراف ما گشوده‌اند که مریم میرزاخانی ریاضیدان ایرانی یکی از آنها است. میرزاخانی در سال ۲۰۰۹ به خاطر دستاوردهایش در ریاضیات برنده جایزه بلومنتال شد. در اعلامیه‌ای که انجمن ریاضی امریکا به مناسبت برنده شدن این جایزه برای میرزاخانی منتشر کرد، دلیل گرفتن این جایزه مهم ریاضی، «خلاقیت استثنایی، و تز (دکترای) مبتکرانه که در آن، ابزارهای گوناگونی از هندسه هذلولی گرفته تا روش‌های کلاسیک فرم‌های اتومورفیک و تقلیل سیمپلکتیک برای به‌دست آوردن نتایجی در سه مسئله مهم ترکیب شده اند» عنوان شد. حوزه فعالیت او به طور خاص روی فضاهای هندسی و همچنین نظریه ارگودیک متمرکز شده است. پرداختن به جزییات فعالیت‌های علمی او فراتر از این متن است، اما او در مرزهای دانش ریاضیات به جست و جو می‌پردازد و دامنه آگاهی ما را از جهان شگفت‌انگیز ریاضیات توسعه می‌دهد. پژوهش‌های مریم میرزاخانی بارها از سوی جامعه ریاضیات جهان مورد ستایش قرار گرفته و جوایز و عناوین متعددی را برای او به ارمغان آورده است که یکی دیگر از آنها اعطای جایزه پژوهش برتر سال ۲۰۱۴ موسسه ریاضیات کلی است. این جایزه به طور مشترک به او و پیتر اسکولز (Peter Scholze) اهدا شد. این موسسه مریم میرزاخانی را به دلیل مشارکت چشمگیر و موثرش در زمینه نظریه هندسه و نظریه ارگودیک شایسته این عنوان دانسته بود. او پیش تر جایزه دوسالانه روت لیتل ستر (Ruth Lyttle Satter) در ریاضیات را به خود اختصاص داده بود، جایزه‌ای که انجمن ریاضیات امریکا به زنان تاثیرگذار در حوزه ریاضیات اهدا می‌کند. مدال فیلدز؛ نوبل ریاضی دانان مریم میرزاخانی ۱۶ آگوست (۱۸ مرداد) در سئول در کنفرانس جهانی ریاضیات ۲۰۱۴ سخنرانی کرد. این کنفرانس بزرگ‌ترین گردهمایی ریاضیات جهان به شمار می‌رود که هر ۴ سال یک بار برگزار می‌شود. کنفرانس ۴ ساله ریاضیات فرصتی برای جامعه ریاضیات جهان است تا جوایز چهارگانه خود را به برگزیدگان اهدا کند. این جوایز عبارتند از: جایزه نوانلینا: (Rolf Navanlinna Prize) به برگزیدگانی اهدا می‌شود که نقشی فعال در توسعه جنبه‌های ریاضیاتی در علوم فناوری ارتباطات و محاسبات داشته‌اند. جایزه کارل فردریش گاوس: به تحقیقات ریاضیاتی اهدا می‌شود که کاربردی در بیرون جهان ریاضیات پیدا کرده باشند. جایزه کرن (Chern): به پاس یک عمر تحقیقات ریاضیاتی اهدا می‌شود. مدال فیلدز: بسیاری از دانشمندان، جایزه فیلدز را در کنار جایزه اَبِل- معادلی برای نوبل ریاضیات می‌دانند. این جایزه نه از نظر مبلغ و نه از نظر دوره تناوب اهدا و نه از نظر شرایط دریافت‌کنندگان مشابه نوبل نیست اما مشهورترین نشان جامعه ریاضیات به شمار می‌رود. این جایزه هر چهار سال یک بار و در این کنفرانس به یاد جان چارلز فیلدز، ریاضی دان کانادایی به ریاضی دانانی اهدا می‌شود که کشفی چشمگیر در جامعه ریاضیات داشته و هنگام اهدای آن بیش از ۴۰ سال سن نداشته باشند. هر دوره این جایزه ممکن است به طور مشترک به دو، سه یا چهار ریاضی دان اهدا شود. مریم میرزاخانی در سال ۲۰۱۴ به دلیل تحقیقات برجسته‌اش در حوزه هندسه و نظریه ارگودیک، به عنوان نخستین زن و نخستین ایرانی، موفق به دریافت این مدال شد. پیش از میرزاخانی هیچ زن دیگری موفق به دریافت این مدال نشده بود. او جایزه خود را در مراسم افتتاحیه کنفرانس جهانی ریاضیات از دستان خانم پارک گئون های، رییس‌جمهوری کره جنوبی دریافت کرد. وقتی از او پرسیده شد که چه چیزی برایش بیش از هر چیز دیگری حکم جایزه را دارد، در پاسخ گفت: «قطعا رضایت بخش‌ترین اتفاق، همان لحظه‌ای است که می‌گویی آها! لحظه‌ای که شور و شوق کشف و لذت و شعف درک چیزی جدید را احساس می‌کنی و احساس این که بالای تپه ایستاده‌ای و چشم‌اندازی کامل را در مقابل داری. اگرچه در اغلب اوقات انجام کار ریاضیاتی برای من مانند این است که در حال کوهنوردی طولانی هستم، بدون آن که مسیر پاخورده‌ای وجود داشته باشد و یا حتی چشم‌انداز پایان مسیری در تیررس دیدگان باشد. »