ماه محرم برای ایرانیان تنها آغاز یک ماه قمری نیست؛ بلکه شروع یکی از مهمترین دورههای فرهنگی، مذهبی و اجتماعی کشور به شمار میرود. هر سال با فرارسیدن محرم، شهرها و روستاهای ایران رنگ و بوی دیگری به خود میگیرند و آیینهایی که ریشه در قرنها تاریخ دارند، بار دیگر زنده میشوند. محرم در ایران نهتنها یک مناسبت مذهبی، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی جامعه ایرانی است.
محرم نخستین ماه از تقویم هجری قمری است. اهمیت این ماه برای مسلمانان، بهویژه شیعیان، به واقعه عاشورا و شهادت امام حسین (ع) و یارانش در دهم محرم سال ۶۱ هجری قمری بازمیگردد. حادثهای که در سرزمین کربلا رخ داد و به نماد مبارزه با ظلم، عدالتخواهی و آزادگی تبدیل شد.
در طول قرنها، یاد و خاطره واقعه عاشورا از طریق مراسم سوگواری، مرثیهخوانی و آیینهای مختلف در میان مسلمانان حفظ شده و در ایران به یکی از مهمترین سنتهای اجتماعی و مذهبی تبدیل شده است.
گرچه محبت اهل بیت (ع) از قرون نخست اسلامی در میان ایرانیان وجود داشت، اما برگزاری گسترده و سازمانیافته مراسم محرم در ایران به تدریج شکل گرفت.
برخی منابع تاریخی از برگزاری آیینهای عزاداری در دوران آلبویه در قرن چهارم هجری خبر میدهند. در آن دوران برای نخستینبار مراسم سوگواری امام حسین (ع) به شکل عمومی در برخی شهرها برگزار شد. پس از آن، در دورههای مختلف فراز و فرودهایی در برگزاری این مراسم دیده میشود.
اوج گسترش آیینهای محرم در ایران به دوران صفویه بازمیگردد؛ زمانی که تشیع به عنوان مذهب رسمی کشور اعلام شد. در این دوره، دستههای عزاداری، مراسم سینهزنی، نوحهخوانی و آیینهای عمومی سوگواری به شکل گسترده در شهرهای ایران رواج یافت و بسیاری از سنتهایی که امروز نیز دیده میشوند، در همان دوران تثبیت شدند.
دولت صفوی نقش مهمی در نهادینه شدن فرهنگ عاشورا در ایران داشت. شاهان صفوی از برگزاری مراسم عزاداری حمایت میکردند و هیئتهای مذهبی و دستههای عزاداری در شهرهای مختلف شکل گرفتند.
سفرنامههای جهانگردان اروپایی که در دوره صفوی به ایران آمدهاند، از حضور گسترده مردم در مراسم محرم، برپایی مجالس سوگواری در مساجد و بازارها و حرکت دستههای عزاداری در خیابانها گزارش دادهاند.
پس از صفویه نیز در دوره زندیه و بهویژه قاجاریه، آیینهایی مانند تعزیه، شبیهخوانی و نخلگردانی توسعه بیشتری پیدا کردند و به بخشی جداییناپذیر از فرهنگ مذهبی ایران تبدیل شدند.
ایران به دلیل تنوع فرهنگی و قومی، دارای آیینهای متعددی در ماه محرم است. برخی از مهمترین این سنتها عبارتاند از:
هیئتها مهمترین کانون برگزاری مراسم محرم هستند. در این مجالس، مداحان و سخنرانان به بیان واقعه کربلا و آموزههای عاشورا میپردازند و عزاداران با سینهزنی و نوحهخوانی در سوگ امام حسین (ع) شرکت میکنند.
پخت و توزیع غذاهای نذری یکی از شناختهشدهترین سنتهای محرم در ایران است. غذاهایی مانند قیمه، عدسپلو، آش و شلهزرد در بسیاری از شهرها میان مردم توزیع میشود.
تعزیه یکی از مهمترین هنرهای آیینی ایران است که روایت واقعه عاشورا را به صورت نمایشی بازآفرینی میکند. این هنر از دورههای تاریخی گذشته تاکنون در بسیاری از مناطق کشور حفظ شده است.
در برخی استانها از جمله یزد، کاشان و مناطق مرکزی ایران، مراسم نخلگردانی و حمل علمهای بزرگ از مهمترین آیینهای عاشورایی محسوب میشود.
با آغاز ماه محرم، مساجد، حسینیهها، تکایا و حتی بسیاری از خیابانها و منازل با پرچمها و کتیبههای سیاه مزین میشوند که نشانه آغاز ایام سوگواری است.
محرم در ایران تنها به مراسم سوگواری محدود نمیشود. بسیاری از ارزشهای اجتماعی همچون همدلی، کمک به نیازمندان، مشارکت اجتماعی، احترام به باورهای مذهبی و تقویت پیوندهای خانوادگی در این ایام پررنگتر میشود.
به همین دلیل، پژوهشگران علوم اجتماعی محرم را یکی از مهمترین جلوههای فرهنگ جمعی ایرانیان میدانند که توانسته در طول قرنها نسلهای مختلف را به یکدیگر پیوند دهد.
بر اساس تقویم رسمی، آغاز ماه محرم ۱۴۴۸ هجری قمری مصادف با سهشنبه ۲۶ خرداد ۱۴۰۵ خواهد بود. همچنین تاسوعای حسینی در چهارشنبه ۳ تیر ۱۴۰۵ و عاشورای حسینی در پنجشنبه ۴ تیر ۱۴۰۵ قرار دارد. البته تاریخ دقیق ممکن است با توجه به رؤیت هلال ماه یک روز جابهجا شود.
محرم در ایران تنها یک مناسبت مذهبی نیست؛ بلکه بخشی از حافظه تاریخی و هویت فرهنگی مردم این سرزمین به شمار میرود. از دوران آلبویه و صفویه تا امروز، آیینهای عاشورایی در قالب هیئتها، تعزیه، نذری، علمگردانی و سایر سنتهای محلی حفظ شدهاند و همچنان نقش مهمی در زندگی اجتماعی ایرانیان ایفا میکنند. با فرارسیدن محرم ۱۴۰۵ نیز میلیونها ایرانی بار دیگر با حضور در مراسم سوگواری، یاد و پیام عاشورا را زنده نگه خواهند داشت.
