انرژی، شریان حیاتی هر اقتصاد مدرن، ایران را در یک دوراهی ژئوپلیتیکی قرار داده است: از یک سو، بزرگترین ذخایر هیدروکربنی جهان و از سوی دیگر، قرارگیری در مرکز یک جغرافیای داغ ژئوپلیتیکی. با آغاز نبردهای منطقهای علیه ایران و پاسخ مقتدرانه تهران به تهدیدات، امنیت انرژی جهانی به دغدغهای فراگیر تبدیل شده است؛ بهویژه که تنگه هرمز زیر تیغ ایران قرار دارد و نوسانات بازار نفت، گاز و LNG تشدید شده است.
هرگونه اختلال در زنجیره تأمین نفت، گاز یا برق در ایران، اکنون یک تهدید امنیتی و حیاتی سنگین محسوب میشود. تجربه بحرانهای تاریخی انرژی نشان داده است که واکنش نادرست به رخدادهای حوزه زیرساخت انرژی، منجر به تورم افسارگسیخته و رکود اقتصادی میشود. لذا، اجرای به موقع یک «برنامه اضطراری در حوزه انرژی» مبتنی بر اصول پدافند اقتصادی باید محوریت اصلی تصمیمگیران باشد.
علیرغم مزیت عظیم منابع اولیه، آسیبپذیریهای ساختاری در بخش پاییندستی این مزیت را به شدت تحتالشعاع قرار داده است. تمرکز تولید و فرآوری در چند نقطه کلیدی، سیستم انرژی کشور را به مجموعهای از اهداف حساس تبدیل کرده است. بر اساس گزارش موسسه مطالعات انرژی سبحان، مجتمع پارس جنوبی به عنوان کانون تولید گاز کشور، ریسک وابستگی ۷۰ درصدی به یک نقطه را تحمیل میکند؛ اختلال در آن مستقیماً تأمین سوخت نیروگاهها و صنایع را به خطر میاندازد.
در بخش فرآوردههای نفتی، پالایشگاههای حیاتی مانند تهران، اصفهان و ستاره خلیج فارس، به دلیل تأمین بخش اعظم سوخت مناطق پرجمعیت، در معرض ریسک بالایی قرار دارند. طبق تحلیل موسسه، این تمرکز در شرایط درگیری مستقیم، به معنای هدفگیری آسان برای ایجاد اختلالات حداکثری در اقتصاد ملی خواهد بود. پالایشگاه ستاره خلیج فارس با تولید روزانه ۴۵ میلیون لیتر بنزین، مستقیماً تأمین سوخت بخش حمل و نقل را تهدید میکند. همچنین پالایشگاههایی چون تهران، اراک و اصفهان به دلیل نزدیکی به مراکز مصرف، نقشی حیاتی در تأمین فرآوردههای نفتی و امنیت جامعه دارند.
نقطه آسیبپذیر دیگر، پالایشگاه گازی شهید هاشمینژاد سرخس است که تأمینکننده گاز استانهای شمالی است. از سوی دیگر، نیروگاههای بزرگی مانند شهدای پاکدشت و شهید سلیمی نکا، با ظرفیت بالای خود، در صورت اختلال، تأثیر منفی بر تأمین برق کشور خواهند گذاشت.
بحرانهای انرژی تاریخ، از شوک نفتی ۱۹۷۳ اوپک تا بحرانهای گازی ۲۰۰۶ میان روسیه و اوکراین، نقش کلیدی در شکلگیری سیاستهای کنونی انرژی جهان داشتهاند. این بحرانها نشان دادند که وابستگی تکمسیره و عدم وجود ذخایر استراتژیک منجر به رکود اقتصادی میشود.
نمونههای آمریکایی مانند طوفان کاترینا (۲۰۰۵) و حمله سایبری به خط لوله کلونیال (۲۰۲۱)، بر ضرورت مقاومسازی شبکه و تقویت امنیت سایبری انرژی تأکید دارند. آمریکا با سیستمی چندلایه، شامل ذخیره نفت استراتژیک و پروتکلهای ویژه مقابله با بحران، تابآوری خود را تضمین کرده است.
اندیشکده حکمرانی انرژی و منابع ایران نتیجه میگیرد که برنامه اضطرار انرژی نیازمند رویکردی جامع در دو محور عرضه و تقاضاست. تابآوری زیرساختی (مقاومسازی خطوط لوله و پالایشگاهها در برابر تهدیدات نظامی)، توسعه ریزشبکهها و ارتقای امنیت سایبری، کلیدهای اصلی برای تبدیل مزیت منابع به امنیت پایدار انرژی هستند.
