گسترش نیوز: گردشگری خاورمیانه در سال ۱۴۰۴ به یکی از سریعترین بازارهای در حال رشد جهان تبدیل شده است. عربستان با اجرای پروژههای عظیمی مانند نئوم، دریای سرخ و القدیه، تنها در سال گذشته بیش از ۲۵ میلیون گردشگر خارجی جذب کرد و هدفگذاری کرده تا در سال ۲۰۲۶ این رقم را به ۴۰ میلیون نفر برساند. در مقابل، ایران با وجود رشد نسبی، هنوز در جذب گردشگر خارجی به سقف ۶ میلیون نفر نرسیده است؛ رقمی که در مقایسه با ظرفیتهای کشور، فاصله زیادی با اهداف توسعهای دارد.
در امارات نیز وضعیت مشابهی از رشد سریع دیده میشود. دبی در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۸ میلیون گردشگر خارجی داشته و پیشبینی میشود در سال ۲۰۲۶ این رقم به ۲۲ میلیون نفر برسد. این در حالی است که کل درآمد گردشگری ایران در سال ۱۴۰۴ حدود ۲۲۰ هزار میلیارد تومان برآورد شده، اما درآمد دبی بهتنهایی بیش از ۱.۵ میلیون میلیارد تومان بوده است. این اختلاف نشان میدهد که رقابت منطقهای تنها بر سر تعداد گردشگر نیست، بلکه بر سر سهم از اقتصاد جهانی سفر است.
قطر نیز پس از میزبانی جام جهانی فوتبال، همچنان در حال بهرهبرداری از زیرساختهای ایجادشده است. این کشور در سال ۱۴۰۴ حدود ۵ میلیون گردشگر جذب کرده و قصد دارد تا سال ۲۰۲۶ این رقم را به ۷ میلیون نفر برساند. ایران با وجود نزدیکی جغرافیایی و هزینههای سفر کمتر، هنوز نتوانسته از موج گردشگری منطقهای بهرهبرداری کامل کند و سهم خود را از بازار خلیج فارس افزایش دهد.
عربستان سعودی در سالهای اخیر با اجرای برنامه چشمانداز ۲۰۳۰، بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار در پروژههای گردشگری سرمایهگذاری کرده است. این سرمایهگذاریها شامل ساخت شهرهای جدید، توسعه سواحل، ایجاد مراکز تفریحی و ساخت دهها هتل پنجستاره است. در مقابل، ایران در سال ۱۴۰۴ کمتر از ۳۰ هزار میلیارد تومان سرمایهگذاری مستقیم در گردشگری داشته که بخش عمده آن نیز توسط بخش خصوصی انجام شده است. این اختلاف عظیم در سرمایهگذاری، سرعت توسعه زیرساختها را بهشدت تحت تأثیر قرار داده است.
در امارات نیز سرمایهگذاری در گردشگری همچنان ادامه دارد. تنها در سال ۱۴۰۴، این کشور بیش از ۲۰ میلیارد دلار برای توسعه مراکز خرید، پارکهای تفریحی و پروژههای ساحلی هزینه کرده است. در حالی که ایران هنوز درگیر مشکلاتی مانند نوسازی ناوگان حملونقل، کمبود هتلهای استاندارد و ضعف در بازاریابی بینالمللی است. این تفاوتها باعث شده کشورهای عربی در جذب گردشگران اروپایی، آسیایی و حتی آمریکایی موفقتر عمل کنند.
قطر نیز با وجود وسعت کم، در حال تبدیل شدن به یکی از لوکسترین مقاصد گردشگری منطقه است. این کشور در سال ۱۴۰۴ حدود ۸ میلیارد دلار در توسعه گردشگری سرمایهگذاری کرده و قصد دارد تا سال ۲۰۲۶ تعداد هتلهای پنجستاره خود را دو برابر کند. ایران در همین بازه زمانی تنها ۱۲ هتل پنجستاره جدید افتتاح کرده که برای رقابت منطقهای کافی نیست.
یکی از مهمترین عوامل موفقیت کشورهای عربی در گردشگری، توسعه زیرساختهای حملونقل هوایی است. امارات با داشتن ایرلاینهایی مانند امارات و الاتحاد، سالانه بیش از ۱۰۰ میلیون مسافر جابهجا میکند. عربستان نیز با توسعه فرودگاههای جدید، ظرفیت جابهجایی مسافر خود را به ۷۵ میلیون نفر رسانده است. در مقابل، ایران با وجود موقعیت جغرافیایی استراتژیک، هنوز درگیر محدودیتهای ناوگان هوایی و کمبود پروازهای مستقیم است.
در سال ۱۴۰۴، تعداد پروازهای مستقیم ایران به اروپا و شرق آسیا کمتر از ۳۰ درصد ظرفیت بالقوه بوده است. این در حالی است که دبی بهتنهایی بیش از ۲۵۰ مقصد بینالمللی را پوشش میدهد. این اختلاف باعث شده گردشگران خارجی برای سفر به ایران با مسیرهای طولانیتر و هزینههای بیشتر مواجه شوند، در حالی که سفر به امارات یا عربستان بسیار سادهتر و سریعتر است.
در بخش حملونقل زمینی نیز ایران با وجود وسعت و تنوع جغرافیایی، هنوز شبکه ریلی گردشگری گستردهای ندارد. در مقابل، عربستان در سال ۱۴۰۴ پروژه قطار سریعالسیر حرمین را توسعه داده و قصد دارد تا سال ۲۰۲۶ شبکه ریلی خود را به ۳۰۰۰ کیلومتر برساند. این تفاوتها نشان میدهد که زیرساختهای حملونقل یکی از مهمترین نقاط ضعف ایران در رقابت منطقهای است.
کشورهای عربی در سالهای اخیر بهطور گسترده در بازاریابی جهانی گردشگری سرمایهگذاری کردهاند. عربستان تنها در سال ۱۴۰۴ بیش از ۲ میلیارد دلار برای تبلیغات بینالمللی هزینه کرده و کمپینهای گستردهای در اروپا، چین و آمریکا اجرا کرده است. در مقابل، بودجه تبلیغات گردشگری ایران کمتر از ۳ هزار میلیارد تومان بوده که بخش عمده آن نیز صرف فعالیتهای داخلی شده است.
امارات نیز با استفاده از برندینگ قوی و حضور در نمایشگاههای جهانی، توانسته تصویر یک مقصد امن، مدرن و لوکس را در ذهن گردشگران تثبیت کند. دبی با برگزاری رویدادهای بینالمللی مانند اکسپو و جشنوارههای خرید، هر سال میلیونها گردشگر را جذب میکند. ایران با وجود ظرفیتهای فرهنگی و تاریخی، هنوز نتوانسته برند ملی گردشگری خود را بهطور مؤثر معرفی کند.
قطر نیز پس از جام جهانی، کمپینهای گستردهای برای معرفی خود بهعنوان مقصدی لوکس و آرام اجرا کرده است. این کشور در سال ۱۴۰۴ بیش از ۵۰۰ میلیون دلار برای بازاریابی گردشگری هزینه کرده است. در مقابل، ایران هنوز درگیر چالشهایی مانند ضعف در تولید محتوای چندزبانه، نبود استراتژی مشخص بازاریابی و کمبود دفاتر گردشگری در خارج از کشور است.
ایران از نظر تنوع جاذبههای گردشگری یکی از غنیترین کشورهای منطقه است. از کویرهای بکر گرفته تا جنگلهای هیرکانی، از سواحل جنوبی تا آثار باستانی چند هزار ساله، ایران ظرفیت جذب میلیونها گردشگر را دارد. اما نبود زیرساختهای مناسب، ضعف در مدیریت مقاصد و کمبود سرمایهگذاری باعث شده این ظرفیتها بهطور کامل بالفعل نشوند.
در مقابل، کشورهای عربی با وجود تنوع کمتر، توانستهاند با ایجاد جاذبههای مصنوعی و مدرن، گردشگران را جذب کنند. دبی با ساخت جزایر مصنوعی، برجهای بلند و مراکز خرید عظیم، خود را به مقصدی جهانی تبدیل کرده است. عربستان نیز با پروژههای عظیم ساحلی و تفریحی، در حال ایجاد جاذبههایی است که در طبیعت وجود نداشتهاند.
قطر نیز با تمرکز بر گردشگری لوکس، تلاش کرده تجربهای متفاوت از سفر ارائه دهد. این کشور با ساخت موزههای مدرن، مراکز فرهنگی و سواحل خصوصی، گردشگران خاصپسند را هدف قرار داده است. ایران با وجود مزیتهای طبیعی و تاریخی، هنوز نتوانسته تجربههای گردشگری متنوع و استاندارد ارائه دهد.
پیشبینیها نشان میدهد که گردشگری خاورمیانه تا سال ۲۰۲۶ به یکی از سه بازار بزرگ جهان تبدیل خواهد شد. عربستان قصد دارد سهم خود از بازار جهانی گردشگری را از ۳ درصد به ۱۰ درصد برساند. امارات نیز تلاش میکند جایگاه خود را بهعنوان مرکز گردشگری لوکس تثبیت کند. قطر نیز در حال تبدیل شدن به مقصدی برای گردشگران خاص و رویدادمحور است.
ایران در این میان میتواند با اصلاح سیاستها، توسعه زیرساختها و افزایش سرمایهگذاری، سهم خود را از بازار منطقه افزایش دهد. اگر ایران بتواند تعداد گردشگران خارجی خود را تا سال ۱۴۰۵ به ۱۰ میلیون نفر برساند، درآمدی بیش از ۴۰۰ هزار میلیارد تومان خواهد داشت؛ رقمی که میتواند نقش مهمی در اقتصاد کشور ایفا کند.
اما برای رسیدن به این هدف، ایران باید در حوزههایی مانند حملونقل، بازاریابی، استانداردسازی خدمات و تسهیل ورود گردشگران خارجی اصلاحات جدی انجام دهد. در غیر این صورت، فاصله ایران با رقبای عربی هر سال بیشتر خواهد شد و سهم کشور از بازار گردشگری منطقه کاهش مییابد.
در پایان این رقابت نفسگیر در خاورمیانه، پرسش اصلی این است که ایران میتواند وارد میدان شود یا از همین حالا بازی را واگذار کرده است؟ پاسخ ساده نیست، اما یک واقعیت روشن دارد؛ ایران نه بازنده قطعی است و نه برنده بالقوه؛ بلکه کشوری است که اگر اراده و برنامهریزی داشته باشد، میتواند مسیر رقابت را تغییر دهد. ظرفیتهای طبیعی، تاریخی و فرهنگی ایران بهقدری گسترده است که حتی با وجود عقبماندگی زیرساختی، هنوز هم میتواند سهم قابلتوجهی از بازار گردشگری منطقه را به دست آورد. اما این ظرفیتها بدون مدیریت حرفهای، سرمایهگذاری هدفمند و سیاستگذاری پایدار، تنها در حد «پتانسیل» باقی میمانند و به نتیجه اقتصادی تبدیل نمیشوند.
در سوی دیگر، کشورهای عربی با سرعتی بیسابقه در حال پیشرویاند؛ سرعتی که اگر ایران خود را با آن هماهنگ نکند، فاصله هر سال بیشتر خواهد شد. عربستان، امارات و قطر نهتنها در زیرساخت و بازاریابی سرمایهگذاری کردهاند، بلکه تصویر جدیدی از گردشگری خاورمیانه ساختهاند؛ تصویری مدرن، امن، لوکس و جهانی. ایران اگر بخواهد در این رقابت باقی بماند، باید از نگاه سنتی و کند به گردشگری فاصله بگیرد و وارد مرحلهای از تصمیمگیریهای جسورانه شود؛ از اصلاح قوانین ورود گردشگران گرفته تا توسعه حملونقل، آموزش نیروی انسانی و ایجاد تجربههای استاندارد سفر.
در نهایت، آینده گردشگری ایران نه با مقایسه صرف با رقبای عرب، بلکه با انتخاب مسیر درست تعیین میشود. اگر ایران بتواند از سال ۱۴۰۵ به بعد یک برنامه ملی و پایدار برای گردشگری تدوین کند، هنوز هم فرصت دارد سهم خود را از بازار منطقه پس بگیرد و حتی در برخی حوزهها پیشتاز شود. اما اگر روند فعلی ادامه یابد، کشورهای عربی با سرعتی که در پیش گرفتهاند، نهتنها بازار را تصاحب میکنند، بلکه جایگاهی میسازند که ورود دوباره به آن برای ایران دشوارتر خواهد شد. انتخاب میان رقابت یا عقبنشینی، انتخابی است که امروز باید انجام شود، نه در سالهای آینده.
در صورت تمایل به پیگیری اخبار روز حوزه گردشگری ایران و آخرین تحولات قیمتی تورهای مسافرتی، سرویس گردشگری پایگاه خبری گسترش نیوز را دنبال کنید.
