گسترش نیوز: شهروندان تهرانی در ماههای اخیر بیش از گذشته از هزینههای جابهجایی در سطح شهر سخن میگویند. بسیاری معتقدند که حملونقل شهری دیگر صرفاً یک خدمت عمومی ساده نیست، بلکه به یکی از مؤلفههای تعیینکننده کیفیت زندگی تبدیل شده است. زمانی که قیمت بلیط ناوگان عمومی رشد میکند، اثر آن تنها در بودجه حملونقل خانوار ظاهر نمیشود، بلکه بر الگوی مصرف، انتخاب محل سکونت و حتی تصمیمات شغلی افراد نیز تأثیر میگذارد.
افزایش هزینه سفرهای روزانه در شهری مانند تهران میتواند به تدریج رفتار اجتماعی شهروندان را تغییر دهد و آنان را به سمت استفاده از گزینههای محدودتر یا حتی کاهش سفرهای غیرضروری سوق دهد. در چنین شرایطی، سکوت یا واکنش کند نهادهای مسئول، فضای بیاعتمادی را در میان مردم تشدید میکند.
از نگاه بسیاری از کارشناسان شهری، حملونقل عمومی تنها یک سیستم جابهجایی نیست، بلکه ستون اصلی عدالت فضایی در کلانشهرها محسوب میشود. وقتی دسترسی ارزان و قابلاعتماد به مترو، اتوبوس یا تاکسی عمومی وجود داشته باشد، شهروندان با درآمدهای متفاوت میتوانند به فرصتهای اقتصادی و اجتماعی دسترسی برابر داشته باشند. اما در شرایطی که هزینه رفتوآمد افزایش مییابد، فاصله میان مناطق شهری از نظر فرصتهای شغلی و آموزشی نیز بیشتر میشود. این موضوع بهویژه برای گروههای کمدرآمدتر اهمیت دارد؛ زیرا بخش بزرگی از درآمد ماهانه آنان صرف حملونقل میشود. به همین دلیل، هر تغییر در سیاستگذاری نرخ ناوگان شهری میتواند آثار اجتماعی گستردهای به همراه داشته باشد.
در چنین فضایی، بسیاری از شهروندان احساس میکنند که مدیریت شهری و حتی بخشهایی از دولت مرکزی، در برابر انتقادات عمومی درباره قیمت خدمات حملونقل واکنش روشنی نشان نمیدهند. گلایهها بیشتر حول این محور شکل گرفته که تصمیمات قیمتی بدون اطلاعرسانی شفاف و بدون توضیح درباره منطق اقتصادی آن اتخاذ میشود. شهروندان انتظار دارند پیش از افزایش قیمتها، برنامه مشخصی برای بهبود کیفیت خدمات، افزایش تعداد ناوگان و کاهش زمان انتظار ارائه شود. اما در عمل، بسیاری از کاربران تنها با نتیجه نهایی تصمیمات مواجه میشوند. همین امر باعث شکلگیری این تصور شده که سیاستگذاری در حوزه حملونقل شهری بیشتر واکنشی است تا برنامهمحور.
افزایش هزینههای جابهجایی در شهر، بهطور مستقیم بر سبک زندگی خانوارها اثر گذاشته است. بسیاری از افراد گزارش میدهند که برای مدیریت بودجه ماهانه خود، ناچار شدهاند تعداد سفرهای درونشهری را کاهش دهند یا مسیرهای خود را به گونهای تنظیم کنند که از جابهجاییهای متعدد اجتناب شود. این تغییر رفتار اگرچه ممکن است در نگاه کوتاهمدت به کنترل هزینهها کمک کند، اما در بلندمدت میتواند موجب کاهش پویایی اجتماعی و اقتصادی شهر شود. شهری که شهروندان آن به دلیل هزینه سفر از تحرک اجتماعی فاصله بگیرند، با چالشهایی مانند کاهش مشارکت اقتصادی و افت تعاملات اجتماعی مواجه خواهد شد. این مسئله در ادبیات مدیریت شهری به عنوان یکی از نشانههای فشار معیشتی غیرمستقیم شناخته میشود.
یکی از نکات مورد توجه در این بحث، نبود پاسخ روشن از سوی نهادهای مسئول نسبت به اعتراضات مطرحشده است. شهروندان انتظار دارند در شرایط افزایش هزینه خدمات عمومی، توضیحی درباره چرایی این تغییرات و چشمانداز آتی ارائه شود. شفافیت در سیاستگذاری شهری میتواند از شدت نارضایتیها بکاهد و اعتماد عمومی را تقویت کند. اما در غیاب ارتباط مؤثر میان مدیریت شهری و جامعه، شایعات و تحلیلهای غیررسمی جایگزین اطلاعات رسمی میشود. در چنین فضایی، هر تصمیم قیمتی به سرعت در شبکههای اجتماعی بازتاب یافته و به موضوعی جنجالی تبدیل میشود.
گزارشهای میدانی از برخی نقاط تهران نشان میدهد که در ماههای اخیر، حضور اتوبوسهای معمولی در برخی مسیرها به شکل محسوسی کاهش یافته است. این مسئله بهویژه پس از حوادث و اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ مورد توجه قرار گرفته؛ زمانی که بخشی از ناوگان اتوبوسرانی شهری دچار خسارت شد. گفته میشود در برخی خطوط، به دلیل آسیبدیدگی اتوبوسها، ناوگان بیآرتی به عنوان گزینه جایگزین تقویت شده است. با این حال، این تغییر ساختاری برای همه شهروندان قابلقبول نبوده و برخی از کاهش دسترسی به خطوط قدیمی اتوبوس گلایه دارند. نگرانی اصلی آن است که حذف تدریجی اتوبوسهای معمولی، به یک سیاست نانوشته در مدیریت شهری تبدیل شود.
در برخی مسیرهای شرقی تهران گزارشهایی منتشر شده که نشان میدهد ایستگاههای قدیمی اتوبوسرانی با کاهش یا حتی فقدان سرویس مواجه شدهاند. مسیرهایی مانند هروی به سمت میدان معلم و همچنین خط هفتتیر به سمت معلم، از جمله مواردی هستند که شهروندان درباره کاهش اتوبوسهای معمولی در آنها صحبت کردهاند. این موضوع باعث شکلگیری پرسشهایی درباره آینده شبکه اتوبوسرانی شهری شده است. آیا مدیریت شهری قصد دارد ساختار حملونقل عمومی را بهصورت کامل به سمت سیستمهای تندروتر تغییر دهد یا این وضعیت تنها نتیجه خسارات ناوگان در دورههای بحرانی است؟ هنوز پاسخ رسمی روشنی به این پرسشها داده نشده است.
تحلیلگران حملونقل شهری معتقدند جایگزینی کامل اتوبوسهای معمولی با بیآرتی الزاماً برای همه مناطق شهری مناسب نیست. سیستم بیآرتی اگرچه سرعت جابهجایی را افزایش میدهد، اما انعطاف خطوط اتوبوسهای عادی را ندارد و ممکن است دسترسی محلی برخی محلات را کاهش دهد. در شهرهای بزرگ، ترکیب چند مدل حملونقل عمومی معمولاً بهترین نتیجه را ایجاد میکند. اگر ساختار شبکه حملونقل بیش از حد به یک مدل خاص وابسته شود، در زمان بروز اختلال یا افزایش تقاضا، سیستم دچار فشار خواهد شد.
شهروندان شرق تهران بیش از سایر مناطق درباره این تغییرات ابراز نگرانی کردهاند. برخی از آنان معتقدند حذف تدریجی اتوبوسهای معمولی باعث افزایش وابستگی به تاکسیهای شهری شده است. این مسئله در عمل هزینه سفر خانوارها را تا حدود سه برابر افزایش میدهد؛ زیرا مسیرهایی که پیشتر با بلیط اتوبوس طی میشد، اکنون به سفرهای گرانتر تبدیل شده است. در نتیجه، برخی خانوادهها مجبورند بخش بیشتری از درآمد خود را برای جابهجایی شهری هزینه کنند.
در سطح سیاستگذاری، پرسش مهم این است که آیا این تغییرات بر اساس یک برنامه جامع حملونقل شهری انجام میشود یا بیشتر واکنشی به شرایط بحرانی ناوگان است. اگر برنامه مشخصی برای آینده شبکه اتوبوسرانی وجود داشته باشد، کاهش خطوط قدیمی میتواند بخشی از یک تحول ساختاری باشد. اما اگر این روند بدون نقشه راه روشن ادامه یابد، ممکن است به کاهش دسترسی عمومی و افزایش نارضایتی اجتماعی منجر شود.
در حال حاضر نرخ بلیط اتوبوسهای بیآرتی در محدوده زیر پنج هزار تومان و بلیت مترو زیر هفت هزار تومان قرار دارد. اگرچه این ارقام در مقایسه با هزینه واقعی ارائه خدمات حملونقل شهری ممکن است پایین به نظر برسد، اما برای بسیاری از خانوارها همین هزینه نیز قابل توجه است. شهروندانی که روزانه چند بار از سیستم حملونقل عمومی استفاده میکنند، افزایش هر چند صد تومان در نرخ بلیت را در پایان ماه به شکل ملموسی احساس میکنند.
بخش مهمی از چالش کنونی به این موضوع بازمیگردد که هزینه واقعی اداره ناوگان شهری با درآمد حاصل از بلیتفروشی فاصله دارد. به همین دلیل، مدیریت شهری معمولاً برای جبران این شکاف به منابع دیگر مالی وابسته است. اما در شرایط محدودیت منابع، حفظ کیفیت خدمات و توسعه ناوگان جدید دشوارتر میشود. نتیجه این چرخه میتواند کاهش تدریجی کیفیت یا محدود شدن توسعه زیرساختهای حملونقل عمومی باشد.
از نگاه اجتماعی، حتی افزایش جزئی قیمت بلیت میتواند بر رفتار سفر شهروندان اثر بگذارد. برخی افراد برای کاهش هزینهها، زمان سفر خود را تغییر میدهند یا از مسیرهای طولانیتر اما ارزانتر استفاده میکنند. این تغییرات رفتاری اگر گسترده شود، میتواند الگوی ترافیک شهری را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
در کنار ناوگان عمومی، بازار تاکسیهای شهری نیز تحت فشار قرار گرفته است. کف نرخ سفرهای تاکسی معمولاً در محدوده ۱۵ تا ۲۰ هزار تومان گزارش میشود، اما بسته به مسافت، این رقم میتواند بهمراتب بیشتر شود. این موضوع باعث شده بسیاری از شهروندان تاکسی را به عنوان گزینه اضطراری و نه انتخاب اصلی سفر درونشهری ببینند.
اختلاف قیمت میان سامانههای تاکسی اینترنتی یکی از موضوعات بحثبرانگیز ماههای اخیر بوده است. گزارشهای کاربران نشان میدهد برای مسیرهای مشابه، نرخهای متفاوتی در دو سامانه اصلی حملونقل اینترنتی مشاهده میشود. به عنوان مثال، برای مسیرهایی مانند خیابان آذربایجان تا جوادیه، برخی کاربران از نرخهای حدود ۱۵۰ هزار تومان در یکی از سامانهها گزارش دادهاند، در حالی که در سامانه دیگر رقم متفاوتی پیشنهاد شده است.
این اختلاف قیمت باعث شده بخشی از شهروندان احساس کنند بازار حملونقل اینترنتی فاقد شفافیت کافی است. اگرچه عوامل متعددی مانند زمان سفر، تقاضای لحظهای و الگوریتمهای قیمتگذاری در این موضوع نقش دارند، اما کاربران عادی معمولاً توضیح روشنی درباره منطق این تفاوتها دریافت نمیکنند. همین مسئله زمینه اعتراضات پراکنده در شبکههای اجتماعی را فراهم کرده است.
از سوی دیگر، افزایش کف قیمت سفر در این سامانهها باعث شده برخی شهروندان دوباره به سمت استفاده از تاکسیهای خیابانی یا حتی اتوبوسهای عمومی بازگردند. اما اگر دسترسی به اتوبوسهای معمولی محدود شود، گزینههای جایگزین نیز کاهش مییابد. این وضعیت میتواند فشار هزینه سفر را برای خانوارها تشدید کند.
در نهایت، مسئله حملونقل شهری در تهران دیگر صرفاً یک موضوع فنی نیست، بلکه به چالشی اجتماعی و معیشتی تبدیل شده است. تصمیمگیری درباره آینده ناوگان عمومی، نرخ خدمات و ساختار خطوط حملونقل، نیازمند برنامهای جامع و پاسخگو به نیازهای واقعی شهروندان است. بدون چنین چشماندازی، احتمال ادامه گلایههای عمومی و تشدید فشار اقتصادی بر خانوارها وجود خواهد داشت.
در صورت تمایل به پیگیری اخبار روز حوزه شهری و آخرین تحولات در استان تهران، سرویس شهری پایگاه خبری گسترش نیوز را دنبال کنید.
