بورس اوراق بهادار همواره با ریسک همراه بوده و سرمایهگذاران در کشورهای مختلف به دنبال راههایی برای پوشش این ریسک هستند. در ایران، مفهوم "بیمه سهام" طی سالهای اخیر به ویژه پس از نوسانات شدید بازار در اواخر دهه ۹۰، بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، یک سردرگمی مفهومی عمیق در این حوزه وجود دارد: آیا منظور از بیمه در بورس، ایجاد یک سازوکار حمایتی برای جبران زیان سهامداران است یا توسعه صنعت بیمه به عنوان یک بازیگر مالی در بازار سهام؟
خبرنگار گسترش نیوز در این گزارش ضمن بررسی این مفاهیم، به آخرین تحولات این موضوع در سال ۱۴۰۴ میپردازد.
در نگاه اول، "بیمه سهام" به معنای قراردادی است که به سرمایهگذار اطمینان میدهد در صورت افت قیمت سهام تا تاریخ معین، بخشی از زیان خود را جبران کند. این مفهوم شباهت زیادی به "اختیار فروش" در بازارهای مالی دارد. در واقع، در دنیا بازارهای "اختیار معامله سهام" وظیفه تأمین اطمینان و کاهش ریسک نوسانات را بر عهده دارند و میتوان آنها را معادل بیمه سهام دانست.
اما در ایران، این مفهوم اغلب با حمایتهای دولتی و مداخلات مستقیم برای جلوگیری از ریزش بازار خلط شده است. کارشناسان معتقدند که بیمه، بیش از آنکه یک ابزار حمایتی ساده باشد، یک صنعت مالی مستقل برای قیمتگذاری ریسک است که در کنار بانک و بازار سرمایه، یکی از ستونهای اصلی نظام مالی مدرن را تشکیل میدهد.
بیمه کردن سهام شدنی است، اما نه به آن شکلی که عموم تصور میکنند. در ایران، سازوکاری با عنوان "اوراق تبعی بیمه" طراحی شده که در واقع نوعی قرارداد اختیار فروش تضمینشده است. در این مکانیسم، ناشران بزرگ یا نهادهای حمایتی مانند صندوق تثبیت بازار سرمایه، تعهد میکنند که در تاریخ مشخص، سهام را به قیمت معینی از سرمایهگذار خریداری کنند.
با این حال، یک تصور نادرست رایج وجود دارد که بیمه را صرفاً برای "روزهای بد" بازار میخواهد، در حالی که بیمه به عنوان یک صنعت بورسی میتواند در تمام شرایط اقتصادی نقشآفرینی کند. سرمایهگذار نهادی در دنیا، بیمه را صنعتی میبیند که گاهی ضدچرخهای عمل میکند و همبستگی کمتری با صنایع پرنوسان دارد.
در بازارهای توسعهیافته، مفهوم بیمه سهام عمدتاً از طریق مشتقات مالی و به ویژه قراردادهای اختیار معامله (آپشن) پیادهسازی میشود. در این کشورها، بازارهای "اختیار معامله سهام" وظیفه تأمین اطمینان و مدیریت ریسک را بر عهده دارند.
ایالات متحده آمریکا را بدون شک میتوان پیشرو در این زمینه دانست. بازار آپشنهای بورس شیکاگو (CBOE) با حجم معاملات عظیم خود، الگویی برای تمام جهان است. در اروپا نیز بورسهایی نظیر یورونکست و بورس لندن، بازارهای فعال و پیشرفتهای برای معاملات اختیار دارند. جالب اینجاست که در این کشورها، خود شرکتهای بیمه نیز به عنوان سرمایهگذاران بزرگ و فعال در بورس حضور دارند و مدیریت ذخایر عظیم بیمهای، بخش مهمی از سودآوری آنها را تشکیل میدهد.
موضوع بیمه سهام همواره بر سر زبان مسئولان بوده، به ویژه در مقاطع رکود بازار. یکی از جدیترین طرحها، طرح "اوراق تبعی بیمه" بود که در بهمنماه سال ۱۴۰۴ جزییات آن اعلام شد.
قادر معصومی، مدیر نظارت بر بورسهای سازمان بورس، در گفتوگویی جزییات این طرح را تشریح کرد. بر اساس این طرح، قرار بود جلسهای با حضور هلدینگهای بزرگ، شرکتها، شرکت بورس و سازمان بورس برای برنامهریزی انتشار این اوراق برگزار شود. مکانیسم پیشنهادی به این صورت بود که افرادی با پرتفوی کمتر از ۵۰۰ میلیون تومان، تحت پوشش بیمه قرار گیرند. در این ساختار، سهام شرکتهای بزرگ توسط همان ناشران و سهام شرکتهای کوچک توسط صندوق تثبیت بازار سرمایه بیمه میشد. با وجود اعلام این جزییات در میانههای بهمنماه ۱۴۰۴، بررسی روند بازار و اخبار بعدی نشان میدهد که این طرح همچنان
در مرحله جلسات و برنامهریزی باقی مانده است. تا پایان سال ۱۴۰۴، خبری از عملیاتی شدن گسترده این طرح و صدور اوراق مذکور برای عموم سهامداران منتشر نشد. به نظر میرسد موانع اجرایی، از جمله تأمین منابع مالی از سوی ناشران و سازوکار فنی اجرا، هنوز به طور کامل رفع نشده است.
بازار سرمایه ایران با ریسکهای منحصربهفردی دستوپنجه نرم میکند. نرخ رسمی نوسانات بازار در ایران ۴۰ درصد اعلام شده که نشاندهنده بیثباتی بالاست. عواملی مانند تورم مزمن، نرخ ارز، تنشهای سیاسی و تصمیمات خلعالید شده دولت، همگی بر تشدید این نوسانات میافزایند.
در چنین شرایطی، اهمیت وجود یک بازار پویا برای پوشش ریسک دوچندان میشود. اگر سرمایهگذار بداند که میتواند با پرداخت مبلغی (حق بیمه)، از سرمایه خود در برابر ریسکهای غیرقابل پیشبینی محافظت کند، با اطمینان بیشتری وارد بازار میشود. تحقیقات داخلی نیز نشان داده است که سهامداران تمایل زیادی به بیمه شدن سهام خود دارند و معتقدند این کار میتواند میزان سرمایهگذاریها را افزایش دهد.
موضوع بیمه بورس در ایران را باید از دو منظر متفاوت نگریست: از منظر سرمایهگذار خرد که به دنبال تضمینی برای سرمایه خود است، و از منظر کلان که به توسعه بازارهای مالی و صنعت بیمه به عنوان بازیگران اصلی مینگرد. اگرچه ایران از نظر فنی امکان اجرای طرحهایی مانند اوراق تبعی بیمه را دارد و وعدههای متعددی نیز در این زمینه داده شده، اما تا پایان سال ۱۴۰۴ این طرحها عمدتاً در حد حرف و جلسات باقی ماندهاند.
تجربه جهانی نشان میدهد که مسیر درست، حرکت به سمت توسعه بازار مشتقات و ابزارهای مدرن مالی مانند اختیار معامله و همچنین تقویت نقش شرکتهای بیمه به عنوان سرمایهگذاران نهادی در بورس است. تا زمانی که نگاه به بیمه در بورس صرفاً حمایتی و مقطعی باشد، به جای آنکه آن را به عنوان یک صنعت مالی بالغ و کارآمد ببینیم، این چالش همچنان پابرجا خواهد بود. تبدیل ریسک به چیزی قابل فهم، قیمتگذاری و سرمایهگذاری، همان رسالتی است که بیمه میتواند در بازار سرمایه ایران ایفا کند.
