در دنیای بههمپیوسته امروز، فرهنگ دیگر محدود به مرزهای جغرافیایی نیست. شبکههای اجتماعی، رسانههای تصویری و فناوریهای ارتباطی باعث شدهاند سبکهای زندگی، آیینها و الگوهای رفتاری در زمانی کوتاه از نقطهای به نقطه دیگر جهان منتقل شوند. در چنین شرایطی، پدیده «فرهنگ وارداتی» به یکی از موضوعات مهم در مباحث جامعهشناسی و مطالعات فرهنگی تبدیل شده است.
فرهنگ وارداتی با تبادل فرهنگی تفاوت دارد. در تبادل، یک جامعه با حفظ هویت و چارچوبهای خود، عناصر مفید فرهنگهای دیگر را جذب و بومیسازی میکند. اما در فرهنگ وارداتی، پذیرش اغلب به شکل تودهوار، سریع و بدون تحلیل رخ میدهد. این وضعیت زمانی تشدید میشود که الگوهای سنتی جامعه نتوانند پاسخگوی نیازهای نسل جدید باشند.
وقتی آیینها و سنتها در قالبهای قدیمی و غیرجذاب باقی بمانند و با زبان امروز بازتعریف نشوند، به تدریج نوعی خلأ فرهنگی شکل میگیرد. این خلأ همان فضایی است که الگوهای بیرونی با ظاهری جذاب، رنگارنگ و هماهنگ با سلیقه روز آن را پر میکنند. بنابراین مسئله اصلی، قدرت فرهنگهای دیگر نیست؛ بلکه ضعف در بهروزرسانی و بازتولید فرهنگ بومی است.
یکی از نمونههای شاخص فرهنگ وارداتی، مناسبت «ولنتاین» است؛ رویدادی که در سالهای اخیر در بسیاری از جوامع، از جمله ایران، با استقبال گسترده جوانان روبهرو شده است. ولنتاین در اصل ریشهای تاریخی و مذهبی در غرب دارد، اما امروزه بیشتر به یک الگوی مصرفی و سبکی از ابراز محبت تبدیل شده است.
پرسش اساسی این است که چرا جوانی که پیوند تاریخی مستقیمی با این آیین ندارد، چنین پرشور در آن مشارکت میکند؟ پاسخ را باید در نیازهای طبیعی و پاسخدادهنشده نسل جدید جستوجو کرد. جوان امروز به دنبال ابراز عشق، دیده شدن، متفاوت بودن و تجربه شادیهای جمعی است. اگر بسترهای بومی برای پاسخ به این نیازها کمرنگ یا غیرجذاب باشند، طبیعی است که او به سراغ گزینههای در دسترس جهانی برود.
واقعیت این است که نمیتوان از نسل امروز انتظار داشت در جهانی دیجیتال و جهانیشده زندگی کند، اما نیازهای مدرن خود را نادیده بگیرد. زیباییشناسی، هیجان، مشارکت اجتماعی و استفاده از فناوری بخشی از زیست روزمره جوانان است. فرهنگهای جهانی این نیازها را بهخوبی شناسایی کردهاند و برای آن محصولات متنوع عرضه میکنند؛ از هدایا و نمادها گرفته تا کمپینهای رسانهای گسترده.
در این میان، اگر آیینهای بومی مرتبط با محبت، خانواده و دوستی با زبان هنر، رسانه و خلاقیت بازآفرینی شوند، میتوانند جایگاهی مشابه یا حتی پررنگتر در میان جوانان پیدا کنند. مسئله، حذف یا تقابل نیست؛ بلکه رقابت در میدان جذابیت و پاسخگویی است.
یکی از مهمترین عوامل مصونیت فرهنگی، «خودشناسی» در سطح فردی و اجتماعی است. فردی که ریشههای هویتی خود را میشناسد، در مواجهه با موجهای فرهنگی دچار خودباختگی نمیشود. او میتواند انتخاب کند، نه اینکه صرفاً مصرفکننده باشد. در سطح اجتماعی نیز جامعهای که تاریخ، ارزشها و ظرفیتهای فرهنگی خود را به نسل جوان منتقل کند، با اعتماد به نفس بیشتری با فرهنگهای دیگر تعامل خواهد کرد.
با این حال، خودشناسی به معنای انزوا نیست. فرهنگ یک موجود زنده است و برای بقا نیاز به نوآوری و بازتولید دارد. اگر سنتها در قالبهای ثابت و غیرقابل تغییر باقی بمانند، فاصله میان آنها و نسل جدید بیشتر میشود. بنابراین مدیریت فرهنگی باید از رویکرد تدافعی فاصله بگیرد و به سمت رویکردی فعال، خلاق و ایجابی حرکت کند.
این رویکرد شامل اصلاح نظام آموزشی برای تقویت هویت فرهنگی، نقشآفرینی مؤثر رسانهها در معرفی الگوهای جذاب بومی، و فراهم کردن بسترهای اجتماعی برای شادیهای مشروع و خلاقانه است. همچنین باید به جوانان فرصت داد در تولید فرهنگ نقش داشته باشند. وقتی نسل جدید خود را بازیگر صحنه فرهنگی ببیند، کمتر به مصرفکنندگی صرف در برابر الگوهای وارداتی گرایش پیدا میکند.
از منظر روانشناختی نیز، چندپارگی فرهنگی میتواند زمینهساز بحران هویت شود؛ وضعیتی که فرد میان دو جهان سنت و مدرنیته سرگردان میماند. ایجاد تعادل پویا میان اصالتهای فرهنگی و ضرورتهای زندگی مدرن، میتواند از این بحران پیشگیری کند.
پدیدههایی مانند ولنتاین بیش از آنکه تهدیدی مستقل باشند، نشانهای از نیازهای عاطفی و اجتماعی نسل جدید هستند. اگر این نیازها در چارچوب فرهنگ بومی به شکلی جذاب و روزآمد پاسخ داده نشوند، طبیعی است که الگوهای جهانی جای آن را پر کنند.
راهحل، نه بستن درهاست و نه پذیرش بیچونوچرا؛ بلکه تعامل آگاهانه است. جامعهای موفق خواهد بود که هم به ریشههای خود تکیه کند و هم پنجرههایش را به جهان باز نگه دارد. خودشناسی، خلاقیت و بهروزرسانی سنتها میتواند این تعادل را برقرار کند.
در نهایت، جوان ایرانی زمانی در برابر موجهای فرهنگی احساس ضعف نخواهد کرد که بداند هویت او پویا، قابل رشد و توانمند است. در چنین شرایطی، فرهنگ وارداتی نه به عامل استحاله، بلکه به فرصتی برای گفتوگو و انتخاب تبدیل خواهد شد.
