برای بسیاری از افراد، اصطلاحات مالی مثل یک زبان خارجی به نظر میرسد. اما اگر اصول اولیه مدیریت پول و اصطلاحات مرتبط با آن را ندانید، رسیدن به اهداف مالی مثل پرداخت بدهی، خرید خانه یا پسانداز برای بازنشستگی سخت خواهد بود. خبر خوب این است که برای رسیدن به این اهداف نیازی به متخصص بودن ندارید. تسلط بر چند مفهوم پایه سواد مالی میتواند شما را به آنجا برساند.
سواد مالی (یا توانایی مالی) یعنی درک فرد از موضوعات مربوط به پول. کسی که از نظر مالی باسواد است، میتواند بودجه تنظیم کند، حساب بانکی را مدیریت کند و امتیاز اعتباری خوبی داشته باشد. سواد مالی همچنین شامل مهارتهای پیچیدهتری مثل مدیریت بدهی، خرید بیمه، سرمایهگذاری و برنامهریزی بازنشستگی میشود.
هرچه بیشتر با این موضوعات آشنا باشید، سواد مالیتان بالاتر است. اگر مطمئن نیستید دانش مالیتان در چه سطحی است، میتوانید با آزمونهای رایگان آنلاین از سازمانهای معتبر مالی یا دانشگاهها، سطح درک کلیتان از مسائل پول را بسنجید.
سواد مالی مهم است چون هر روز تصمیمات مالی میگیرید. داشتن سواد مالی به شما کمک میکند انتخابهای آگاهانهتری داشته باشید و از اشتباهات پرهزینه جلوگیری کنید. مثلاً کسی که نمیداند نرخ بهره وام چگونه کار میکند، ممکن است متوجه نشود نگه داشتن مانده بدهی چقدر گران تمام میشود و در نتیجه وارد چرخه بدهی شود (هرچند هزینههای بالا و درآمد پایین هم دلیل رایج دیگری است).
بسیاری از والدین درباره پول با فرزندانشان صحبت نمیکنند. اگر اصول سواد مالی را یاد نگیرید، ممکن است اشتباهات مالی خانوادهتان را تکرار کنید.
سواد مالی بهخصوص برای بازنشستگی مهم است. در گذشته بسیاری از کارفرماها طرح بازنشستگی (pension) داشتند که هزینه زندگی پس از بازنشستگی را پوشش میداد. حالا بیشتر باید خودتان برای بازنشستگی پسانداز کنید.
این پنج پایه اصلی سواد مالی هستند که ابتدا باید یاد بگیرید:
کنترل خرج بیش از حد و انتخاب آگاهانه محل هزینهکرد پول برای ثبات مالی ضروری است. بودجه نقشه راه است؛ برنامهای برای هدایت درآمد به سمت هزینهها، زندگی در حد توان و رسیدن به اهداف پسانداز.
چگونه شروع کنید: نحوه ساخت بودجه، چسبیدن به آن و روشهای مختلف بودجهبندی (مثل اپلیکیشنهای محبوب) را یاد بگیرید.
کمتر از درآمد خرج کردن و گذاشتن تفاوت در پسانداز، امنیت میسازد و به اهداف آینده کمک میکند.
اولویت اول: ایجاد صندوق اضطراری با ۳ تا ۶ ماه هزینهها. پسانداز پیشاپیش کمک میکند بدون بدهی چیزهایی مثل هدیه تعطیلات یا تعطیلات تابستان بخرید.
علاوه بر پسانداز کوتاهمدت، برای اهداف بزرگ آینده مثل بازنشستگی سرمایهگذاری کنید.
میتوانید حساب بازنشستگی باز کنید و بخشی از حقوق را به آن واریز کنید (حتی اگر پارهوقت کار میکنید). کارشناسان ۱۰-۱۵٪ درآمد را پیشنهاد میکنند، اما شروع با ۵-۶٪ هم عالی است.
بدهی بخشی رایج از زندگی مالی است (وام دانشجویی، خودرو، مسکن، کارت اعتباری). اما بدهی بیش از حد میتواند مخرب باشد.
در ایران امروز، سواد مالی دیگر یک «مزیت اضافی» نیست؛ یک نیاز بقا و حفظ کرامت خانوادگی است. تورم مزمن، نوسان شدید ارز، کاهش قدرت خرید حقوق ثابت، افزایش هزینههای ضروری (مسکن، درمان، آموزش) و نبود شبکه حمایت اجتماعی قوی، خانوادهها را در موقعیت بسیار شکنندهای قرار داده است.
در ادامه به دلایل اصلی نیازمندی خانوار ایرانی به سواد مالی میپردازیم.
تورم سالانه ایران در سالهای اخیر اغلب بالای ۳۰-۵۰٪ بوده است. اگر خانوادهای فقط پول را در حساب بانکی نگه دارد، ظرف ۲-۳ سال نصف ارزش واقعی آن را از دست میدهد. خانوادهای که سواد مالی دارد:
میداند چگونه بخشی از پول را به داراییهای مقاومتر (طلا، دلار، بورس، صندوقهای درآمد ثابت، سپرده با سود بالا، زمین کوچک و…)در برابر تورم تبدیل کند.
صندوق اضطراری ۶-۱۲ ماهه میسازد تا در زمان بیکاری یا بیماری ناگهانی مجبور به فروش دارایی با ضرر نشود.
خیلی از خانوادهها برای خرید خانه، ماشین، جهیزیه، درمان یا حتی هزینه دانشگاه، وام میگیرند. اما بدون دانش نرخ بهره واقعی، کارمزد، جریمه دیرکرد و محاسبه قسط، وارد تله بدهی میشوند. مثال رایج: وام با سود ظاهری ۱۸-۲۳٪ که با کارمزد و روش محاسبه، به راحتی به ۳۰-۴۰٪ واقعی میرسد. خانواده باسواد مالی:
قبل از گرفتن وام، محاسبه میکند که آیا قسطها بیش از ۳۰-۳۵٪ درآمد ماهانه نشود.
اولویتبندی میکند: اول وام ضروری (مسکن) → بعد مصرفی (ماشین، گوشی).
از وامهای خرد با بهره بسیار بالا (مثل برخی مؤسسات غیرمجاز یا اپلیکیشنها) دوری میکند.
هزینه دانشگاه (خصوصی یا آزاد)، کنکور، کلاسهای تقویتی، جهیزیه، مهریه، پیشپرداخت آپارتمان کوچک در شهرهای بزرگ… همه اینها در ۵-۱۰ سال آینده چند برابر میشود. خانواده بدون برنامه: اغلب مجبور به وام سنگین یا فروش دارایی میشود و گاهی بچهها را از ادامه تحصیل یا ازدواج محروم میکند. خانواده با سواد مالی:
از سنین پایین برای هر فرزند حساب جداگانه (حتی با مبالغ کوچک ماهانه) باز میکند و در ابزارهای مناسب سرمایهگذاری میکند.
به بچهها یاد میدهد تفاوت «نیاز» و «خواسته» چیست تا کمتر تحت تأثیر تبلیغات و مقایسه با دیگران قرار بگیرند.
بچههای امروز در معرض شدید تبلیغات اینستاگرام، مقایسه با همکلاسیها و فرهنگ مصرف سریع هستند. اگر والدین سواد مالی نداشته باشند، فرزندانشان هم یاد نمیگیرند پول را مدیریت کنند → چرخه تکرار مشکلات مالی خانواده ادامه پیدا میکند. در مقابل، والدینی که سواد مالی دارند:
از کودکی به بچهها پول توجیبی میدهند + قوانین ساده (مثلاً ۵۰٪ پسانداز، ۳۰٪ نیاز، ۲۰٪ خواسته).
درباره تورم، ارزش زمانی پول، بهره مرکب و ریسک سرمایهگذاری با زبان ساده صحبت میکنند.
نتیجه: فرزندانشان در ۲۰-۲۵ سالگی معمولاً مستقلتر مالی هستند و کمتر به والدین وابسته میمانند.
ریسکهای ناگهانی زندگی در ایران (بیکاری، بیماری، مهاجرت یکی از اعضای خانواده)
صندوق بیمه بیکاری ضعیف است، هزینه درمان سنگین، و خیلی خانوادهها فقط با درآمد یک نفر سر میکنند. بدون سواد مالی → در اولین بحران بزرگ (مثل عمل جراحی یا از دست دادن شغل) مجبور به فروش طلا/ماشین با ضرر یا قرض سنگین میشوند. با سواد مالی → صندوق اضطراری + بیمه مناسب + تنوع درآمد (کار پارهوقت، فریلنس، اجاره ملک کوچک) → ضربه بحران خیلی کمتر است.
میانگین سواد مالی در کشور حدود ۳۲٪ است (در برخی شهرها مثل مشهد، اصفهان، یزد کمی بالاتر).
بسیاری از خانوادهها حتی برای هزینه ۵۰-۱۰۰ میلیون تومانی ناگهانی مشکل دارند.
بخش بزرگی از خانوادهها هنوز بیشتر از درآمدشان خرج میکنند و پسانداز واقعی ندارند.
با کمی مطالعه میتوانید سواد مالیتان را بالا ببرید. فرآیند پیچیدهتر از آنچه به نظر میرسد نیست. راهها:
دورهها: دوره امور مالی شخصی آنلاین (بعضی رایگان).
کتابها و متخصصان: کتابهای متنوع بخوانید تا دیدگاههای مختلف بگیرید.
سمینارهای برنامهریزی مالی: رویدادهای رایگان محلی درباره بیمه، سرمایهگذاری و بازنشستگی (اغلب توسط مشاوران برای جذب مشتری برگزار میشود). کارفرمایتان هم ممکن است سمینارهایی درباره مزایا داشته باشد.
مشاور مالی حرفهای: برای راهنمایی مستقیم، با مشاور مالی کار کنید تا برنامه مالی بسازید و سؤالاتتان را بپرسید.
در نهایت،وقتی صحبت از امور مالی است، کمی دانش راه درازی میرود. اما به هر ستاره شبکههای اجتماعی اعتماد نکنید؛ به شرکتهای معتبر و متخصصان دارای اعتبار بچسبید.
