«اثر ثبتی موسوم به «مسجد حوض معجردار» واقع در خیابان نوابصفوی (پایین خیابان) مشهد، ضلع جنوبغربی، تقاطع نواب صفوی و شارستان رضوی ازسوی شهرداری تخریب شد.»
به گزارش پایگاه خبری گسترش، روزنامه گسترش تجارت نوشت: این خبری بود که چند روز گذشته روی خروجی برخی سایتهای خبری قرار گرفت. براساس خبری که روی خروجی خبرگزاری ایسنا قرار گرفت؛ این مسجد ۲۵ دی امسال به دستور شهرداری تخریب شد و شهرداری نیز در پاسخ به انتقادها اعلام کرده این اثر ثبت ملی نشده و قدمت تاریخی چندانی نداشته است. همچنین مسئولان شهرداری مشهد مدعی شدند این مسجد به دلیل اینکه در عرصه و حریم حرم امام رضا (ع) واقع شده بوده، با هدف بازسازی مورد تخریب قرار گرفته است، البته آب انبار و حیاط«مسجد حوض معجردار» مشمول الطاف شهرداری مشهد شده و تخریب نشده است. مسجد حوض معجردار، نمادی از قدمت تاریخی مذهب در مشهد به شمار میرفته و در مجموع مشهد به جز دارا بودن جاذبههای مذهبی شهری تاریخی نیز به شمار میرود و ظرفیتهای لازم برای جذب گردشگران فرهنگی را داراست. اسناد و مدارک بسیاری مبنی بر تاریخی بودن و ثبت ملی مسجد حوض معجردار وجود دارند. بهدنبال انتقادهایی که از سوی رسانهها، کارشناسان میراثفرهنگی و اداره کل میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری استان خراسان رضوی به شهرداری مشهد شده، این جوابیه از سوی شهرداری مشهد صادر شده است: به گزارش روابط عمومی شهرداری مشهد، پیرو خبر منتشر شده در رسانههای گروهی مبنی بر تخریب «مسجد معجردار» در منطقه ثامن و اظهارنظر برخی مدیران اداره کل میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری، به استحضار افکار عمومی میرساند؛ «میراثفرهنگی فرافکنی میکند. برابر حکم قانونی، بنای موصوف آثار ملی نیست و دادنامه شهرداری مشهد مقدس در دادگاه بدوی و تجدیدنظر نیز مورد تایید قرار گرفته است. با هماهنگی اداره کل محترم اوقاف و امور خیریه استان، مسجد مذکور برای تخریب به شهرداری مشهد تحویل شده و فضای دیگری برای انجام فریضه نماز در اختیار هیات امنا محترم همان مسجد قرار گرفته است. شهرداری منطقه ثامن نسبت به فرافکنی و اظهارنظرهای شخصی مسئولان میراثفرهنگی اقدام قانونی خواهد کرد.» کارشناسان و مسئولان شهرداری مشهد ادعا میکنند مسجد «معجردار» ثبت ملی نشده بود و برای بازسازی عرصه و حریم حرم امام رضا (ع) باید تخریب شود. حسین کشیری، مدیر روابط عمومی شهرداری مشهد در گفتوگو با «گسترشتجارت» اظهار کرد: مسجد «معجردار» ثبت ملی نشده بود و شهرداری نیز برای تخریب آن حکم دادگستری را در اختیار داشت؛ با این وجود حیاط مسجد را تخریب نکردیم و سرداب را نیز دستنخورده باقی گذاشتیم. او درباره دلایل تخریب این مسجد بیان کرد: قصد داریم حریم حرم امام رضا (ع) را بازسازی کنیم؛ بنابراین مسجد را تخریب کردیم تا اطراف حرم امام رضا (ع) را تغییر دهیم!
«مسجد» براساس قانون تاریخی نبود در همین حال وکیل شهرداری منطقه ثامن مشهد معتقد است؛ براساس قانون و براساس حکم قاضی دادگاه بدوی و قضات دادگاه تجدیدنظر که براساس نظر گروه کارشناسی رسمی دادگستری صادر شده، تعریف ملک تاریخی شامل حال مسجد معجردار نمیشود. میلاد انصارینسب در گفتوگو با ایسنا ضمن بیان این مطلب، اظهار کرد: طرح نوسازی و بهسازی بافت پیرامون حرم مطهر در سالهای ۷۸ و ۸۷ تدوین و مورد اصلاح قرار گرفته و در هر دو نوبت سازمان میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری آثار تاریخی بافت پیرامون حرم را اعلام کرده است. وی ادامه داد: در هیچیک از این سالها سازمان میراثفرهنگی به مسجد معجردار اشارهای نکرده و طرح نوسازی را نیز مورد تایید قرار داده و بر همین اساس شهرداری طرح نوسازی را تعریف و اجرایی کرده است. وکیل شهرداری منطقه ثامن مشهد، تصریح کرد: هنگامی که پروژه طرح بهسازی بخش زیادی از مسیر را طی کرده بود میراثفرهنگی در سال ۱۳۹۴ اقدام به ثبت ملی این مسجد کرد و این در حالی است که پیش از آن میراثفرهنگی به خانههای شخصی که در کوچههای پشت این مسجد قرار داشته، اشاره کرده و آنها را به ثبت رسانده بود. انصارینسب عنوان کرد: شهرداری براساس وظیفه ذاتی خود مسیر قانونی را برای رفع این مشکل پیگیری کرد تا قانون در بین این اختلافات فصلالخطاب باشد زیرا تخریب این مسجد برای شهرداری بار مالی ندارد و فقط در آن به منافع عمومی توجه شده است. در طرح دعوای شهرداری هیات کارشناسی ۵ نفری از بین کارشناسان رسمی دادگستری تشکیل شد تا به ارزیابی قدمت این ملک بپردازد و سرانجام قدمت آن را حدود ۷۰ سال ارزیابی کرد زیرا میراثفرهنگی به این کارشناسی اعتراض نکرد. شعبه ۳۷ دادگاه عمومی، حقوقی مشهد رای را صادر کرد که چون قدمت بنا ۷۰ سال است مشمول قانون ثبت ملی آثار نمیشود و دادگاه ثبت ملی اثر را باطل اعلام میکند. میراثفرهنگی نسبت به این رای اعتراض کرد و شعبه ۱۱ دادگاه تجدیدنظر استان پس از بررسیهای دوباره رای را تایید و اعلام کرد مسجد معجردار مشمول قوانین ثبت ملی آثار قرار نمیگیرد. وی ادامه داد: این حکم قطعی است و قابلیت اعتراض ندارد و همچنین این حکم به ما ابلاغ شده و اگر میراثفرهنگی از آن بیاطلاع بوده علت امر در پیگیری نشدن موضوع از سوی آنهاست.
مسجد معجردار، ثبت ملی شده بود اظهارات شهرداری مشهد در حالی عنوان میشود که سرپرست معاونت میراثفرهنگی اداره کل میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری خراسانرضوی، معتقد است مسجد حوض معجردار، ثبت ملی شده بود. مرجان اکبری با تاکید بر این امر که مسجد حوض معجردار، ثبت ملی شده بود در گفتوگو با «گسترشتجارت»، اظهار کرد: این مسجد در برهههای زمانی مختلف به نامهای خواجهبیک، رباط، معجردار و صاحبالزمان (عج) شهرت داشته است. این مسجد حدود ۱۸۰ سال پیش زمانیکه محمدشاه قاجار عازم تصرف هرات بود، وقف شده و قدیمیترین نشان و رد پای مکتوب این اثر به سال ۱۳۰۰ هجری قمری در کتاب معتبر «مطلعالشمس» به قلم محمدحسنخان صنیعالدوله مشاهده شده است. این مسجد نزدیک دروازه خیابان سفلی (پایین خیابان) قرار دارد که روی یک حوض انبار واقع شده و کتیبهای روی کاشی معرق زرد بسیار ممتاز به خط خوشنویس متبحر عصر صفویه، علیرضا عباسی دارد. او افزود: از طرفی دبیران مشهدی که در سال ۱۳۱۳ خورشیدی مجموعهای از آثار مشهد را بهنام مکتب شاهپور گردآوری کردند؛ بنا به اهمیت، نام این مسجد را بیان کرده و نوشتهاند: «این مسجد از بناهای دوره صفویه شمرده شده و روی آب انباری نزدیک به دروازه پایین خیابان در ضلع جنوبی خیابان صفوی واقع شده است. همچنین کتیبهای به خط ثلث بر ازاره ایوان این مسجد به خط علیرضا عباسی نوشته شده که حاکی از این است که در عهد شاه عباس دوم صفوی به امر خواجه بیک وزیر بنا شده است. » اکبری در ادامه تاکید کرد: از دیگر نکاتی که نشان میدهد این مسجد در برهههای زمانی مختلف دارای ارزشهای معنوی و اجتماعی مذهبی برای بافت پیرامون حرم مطهر حضرت رضا (ع) بوده، وجود وقفنامهای است که در آن محافظت از کالبد این بنای ارزشمند مدنظر قرار گرفته است. براساس مفاد این وقفنامه که پرونده آن به شماره پرونده اوقافی (م-۱۲۹) ۵۵۹-۳۱ در سال ۱۳۲۰ در اداره اوقاف مشهد تشکیل شده است؛ در سال ۱۲۵۳ قمری میرزاعلیاصغر الحسینی فرزند مرحوم جمالالدین الحسینی یک مسجد به علاوه ۲ دکان متصل به مسجد را در حاشیه خیابان سفلی (پایین خیابان) و در فاصله ۱۰۰متری از حرم مطهر امام رضا (ع) در سمت مسجد فیل، مرمت، تعمیر و وقف اولاد کرد و در ادامه متن آمده است در قسمت زیرین بنای این مسجد یک آب انبار قرار دارد که در زمانهای گذشته تنها منبع تامین آب شرب اهالی خیابان سفلی بوده است. بنابراین استنباط میشود، هدف بانی نیز از ساخت مسجد رباط ایجاد استراحتگاهی برای رفاه و آرامش مردم، برای نمازگزاران و زائران امام رضا (ع) بوده و وجود کتیبههای ساخته شده و وقفنامه سنگی دکان وقف شده و ملزومات آن به مسجد حوض معجردار اهمیت این بنا را در زمان خودش نشان میدهد. او گفت: حاشیه طرفین سردر آب انبار دارای کتیبهای با مضمون ترجیع بند محتشم کاشانی و نگارگری مذهبی و واقعه کربلا روی کاشی ۷رنگی است که زیبایی خاصی به معماری ورودی این بنا بخشیده است. به علاوه این مکان از مراکز اطعام و پشتیبانی و تجمع معترضان قیام گوهرشاد بوده است. با بررسی دقیق جایگاه و مستندات تاریخی- مذهبی موجود، اداره کل میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری خراسانرضوی در اجرای بند (ج) ماده واحده قانون تشکیل سازمان میراثفرهنگی کشور مصوب ۱۳۶۴ مجلس شورای اسلامی و بند ۶ماده ۳ قانون اساسنامه سازمان میراثفرهنگی کشور مصوب ۱۳۶۷ مجلس شورای اسلامی مبنی بر ثبت آثار ارزشمند غیرمنقول فرهنگی تاریخی کشور در فهرست آثار ملی و فهرستهای ذیربط، با طی کردن روند مطالعات انجام شده و تهیه گزارش ثبتی، مسجد حوض معجردار پس از طی تشریفات قانونی لازم در تاریخ ۹۴/۱۲/۱ به شماره ۳۱۴۳۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. اکبری تصریح کرد: بیان این نکته ضروری است که براساس ماده ۳ (وظایف سازمان) قانون اساسنامه سازمان میراثفرهنگی کشور مصوب ۱۳۶۷/۲/۱و مندرج در ماده ۲ قانون تشکیل سازمان میراثفرهنگی و گردشگری مصوب ۱۳۸۲، وظایف سازمان در ۲۴ بند ابلاغ شده که علاوه بر ماده ۶ با موضوع ثبت آثار، در مواد ۱۰، ۱۱، ۱۲ و۲۰ این قانون با تاکید بر حراست، صیانت و محافظت از آثار و مکانهای فرهنگی تاریخی در دستور کار قانونی قرار گرفته است. در همین راستا، آییننامه اجرایی بند (ج) ماده ۱۶۶ قانون برنامه سوم توسعه کشور، تنفیذی موضوع ماده ۱۱۵ قانون برنامه چهارم توسعه مبنی بر موظف کردن وزارت کشور، سازمان میراثفرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، سازمان مدیریت و برنامهریزی و تمام سازمانها و نهادهای دولتی کشور به رعایت ضوابط بافتهای با ارزش فرهنگی-تاریخی شهرها کرده که در نهایت در سال ۱۳۹۳ محدوده و ضوابط بافت فرهنگی تاریخی شهر مشهد با وسعت تقریبی ۲هزار و ۸۰۰ هکتار به مرکزیت حرم مطهر با ابلاغ استاندار در دستور کار قرار گرفت. همچنین نقشه و حریم مجموعه حرممطهر حضرت رضا (ع) و آثار تاریخی آن در تاریخ ۱۳۹۶/۵/۹ازسوی رئیس سازمان ابلاغ شده که این اثر و حریم آن نیز در آن لحاظ شده است. به گفته او با توجه به مشکلات عدیده طرح تفصیلی طاش(یک طرح شهرسازی در مرکز مشهد) در بافت پیرامون حرم و ملغی شدن آن و تصمیم شورایعالی شهرسازی و معماری کشور مبنی بر تهیه طرح دوباره از سوی مشاور مهرازان(شرکت مهندسین مشاور)، ایجاد معبر روی هرگونه عرصه اثر تاریخی، غیرمجاز بوده و طرح تازه ملاحظات لازم را معمول کرده است و از طرفی تاکید و مقرر شده شهرداری از هرگونه تخریب خودداری کند.
شهرداریها مکلف به حفظ میراثفرهنگی اکبری با اشاره به این امر که بند ۲۲ ماده ۵۵ وظایف شهرداریها، بهطور کامل و با صراحت به محافظت از بناها و آثار باستانی شهر و ساختمانهای عمومی و مساجد و... اشاره کرده، بیان کرد: ماده ۱۰۲(مواد الحاقی) این قانون نیز شهرداریها را مکلف کرده در زمان طرح و اجرای برنامههای توسعه معابر و تامین سایر احتیاجات شهری در صورت برخورد با آثار فرهنگی تاریخی درباره حفظ، میزان حرایم و مناظر موافقت میراثفرهنگی را جلب کند. وی تاکید کرد: تخریب شبانه این مسجد، تنها با استناد به رای مقام عالی دادگاه عمومی حقوقی مشهد مبنی بر حکم به بطلان ثبت اثر مسجد حوض معجردار توجیهی غیراصولی و دور از خردمندی شهری است که انتظار میرفت با وجود مسئولان فرهیخته و مدبر شهر مشهد، قوانین و موارد موصوف ملاک عمل قرار گیرد و مردم شاهد روند پیشین تخریب آثار در بافت پیرامون حرم مطهر نباشند و همچنین همدلی و همیاری گستردهتری با مسئولان دولتی حفظ آثار تاریخی داشته باشند. اکبری با اشاره به اینکه میراثفرهنگی که بخش مهم آن را بناها و مکانهای تاریخی در بر میگیرند، تنها یادگاران ما جهت عبرتآموزی و آینه تمامنمای گذشتگان ما هستند و پل ارتباطی بین گذشته و آینده به شمار میروند، گفت: هر یک از این آثار به مثابه ورقی از تاریخ و گذشته این مرز و بوم وگویای شناسنامه ما، هستند. بعد از انقلاب صنعتی حدود ۲۰۰ سال پیش به حفظ آثار ارزشمند فرهنگی- تاریخی توجه شده و امروز تمام کشورهای جهان برای حفظ آثار و بناهای تاریخی- مذهبی خود تلاش میکنند و بهدنبال نام و نشانی از گذشته خود میگردند تا با احیای آن، هویت یافته و خود را معرفی کرده و مورد توجه گردشگران قرار بگیرند و در نتیجه جذب گردشگر داشته باشند و به چرخه اقتصاد بدون نفت و گاز، تکیه بزنند.
تاکید بر حفظ میراثفرهنگی اکبری همچنین گفت: در اسلام حدود ۱۴۰۰ پیش بر حفظ آثار و بناهای تاریخی توصیه شده و حضرت علی (ع) به فرزندش توصیه میکند که فرزندم سیر و سفر کن و تاریخ گذشتگان را مطالعه کن و درس و عبرت و پند و اندرز بگیر.امروز واژه «وندالیسم فرهنگی» را نباید تنها به فرد یا افرادی نسبت داد که ناآگاهانه به تخریب آثار تاریخی میپردازند؛ این امر متاسفانه به برخی نهادها هم سرایت کرده و به هر نحوی آن را توجیه میکنند. این تخریب نخستین تخریبی نیست که ازسوی شهرداری و آگاهانه انجام میشود اما این مورد با توسل به حکم خروج از ثبت آثار ملی بوده که امیدواریم آخرین آن باشد چراکه شهر مشهد بهعنوان پایتخت معنوی جهان اسلام، ضروری است به قانون نهایت احترام را گذاشته و قانون به روشنی در وظایف شهرداریها، بر حفظ آثار تاریخی و حتی ساماندهی و کاربری دادن به آنها، اشاره کرده است. اکبری از مسئولان عالیرتبه شهر و استان و بهویژه استاندار، مراجع قانونی و دادستان استان درخواست کرد برای موضوع تخریب آثار ملی در شهر مشهد که متعلق به تمام مردم است، چارهای اندیشیده و به این تخریبها پایان بدهند و اظهار کرد: همچنین از تشکلهای مردم نهاد و انجمنهای دوستداران میراثفرهنگی و به ویژه اصحاب رسانه میخواهیم در حفظ و نگهداری این آثار ارزشمند تاریخی، این اداره کل را یاری دهند.
