عاطفه خسروی / سردبیر
«از ابتدای پاییز تا پایان ۱۰ دی امسال، میزان بارندگی کل کشور حدود ۳۰ میلیمتر بوده که در مقایسه با آمار متوسط ۴۹ ساله که معادل ۷۳ میلیمتر است، ۵۸ درصد کاهش نشان میدهد.»، «در بازه زمانی یکسال گذشته حدود ۹۰ درصد مساحت کل کشور با خشکسالی در سطوح مختلف اعم از خفیف، متوسط، شدید و بسیارشدید روبهرو بوده است.»، «بررسی میزان خشکسالی کشور نشان میدهد در ۱۲ ماه گذشته استان خوزستان، جنوب ایلام، شمال بوشهر و قسمتهایی از زنجان با خشکسالی بسیار شدید، جنوب کهگیلویه و بویراحمد، بخشهایی از اصفهان، خراسانشمالی، گلستان، سیستانوبلوچستان، آذربایجانشرقی و آذربایجانغربی، بخشهایی از خراسانرضوی، یزد، شمال و شرق کرمان و خراسانجنوبی با خشکسالی شدید روبهرو بودهاند.» اینها فقط نمونههایی از خبرهای نگرانکنندهای است که درباره رخنه خشکسالی در بطن ایران منتشر شده و زنگ خطر خشکسالی را به صدا درآورده است. آمار بارندگیها نشان میدهد، میزان بارندگی در پاییز امسال، رکورد ۶۷ ساله کمترین میزان بارندگی ثبتشده را شکسته است. با این روند به گفته کارشناسان حتی در خوشبینانهترین حالت اگر نیمی از روزهای زمستان با بارش همراه باشد، باز هم قدرت جبران کمبارشی چند ماه گذشته را نخواهد داشت. از سوی دیگر براساس نظر کارشناسان مرکز ملی خشکسالی کشور، بحران خشکسالی از قرنها پیش و در مناطق مختلف بهویژه شرق کشور آغاز شده و شامل ۴ مرحله خشکسالی هواشناسی، کشاورزی، منابع آب و در نهایت خشکسالی اقتصادی و اجتماعی است. این کارشناسان میگویند خشکسالی ایران از مرحله منابع آب عبور کرده و درحالحاضر تاثیر آن بر اقتصاد و اجتماع قابل رصد است. چنانچه بحران آب در ۳۰ سال گذشته، مردم برخی مناطق کشور را مجبور به مهاجرت به حاشیه شهرهای بزرگ کرده و خسارتهای زیادی پیرامون این کوچ اجباری به بار آورده است. نگاهی به آخرین نقشه مرکز ملی خشکسالی کشور نیز حکایت از عبور از وضعیت قرمز در ۷ سال گذشته دارد. براساس محاسبات این مرکز ۱۰ درصد کشورمان دچار خشکسالی بسیار شدید، ۴۰ درصد خشکسالی شدید و ۳۸ درصد خشکسالی متوسط است. در کنار این آمار، وضعیت خشکسالی پاییز امسال و ادامه آن براساس اطلاعات منتشر شده از سوی مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی، نشان از کمآبی شدید در تابستان سال آینده دارد؛ بنابراین توجه ویژه به برنامهریزی برای تامین آب در تابستان پیشرو در دستور کار است. دستوری که دیگر نمیتوان تنها از دولت انتظار برنامهریزی و اجرای آن با هدف جلوگیری از بحران را داشت. این بار شاید نقش شهروندان و مصرفکنندگان بیش از دولت باشد. در این باره نه تنها وزارت نیرو، بلکه تمامی افراد از مصرفکنندگان تا نهادها و سازمانهای دولتی متولی مصرف آب، باید روشهای تازهای برای سازگاری با تغییرات اقلیمی و افزایش تابآوری با هدف توسعه پایدار ایجاد کنند. با این همه هنوز هم مشترکانی به دلیل ارزان بودن آب، قدر این کالا را نمیدانند و اقدام به مصرف بیرویه آن میکنند. در کشاورزی نیز بیشترین میزان آب بدون توجه به کمبودها و با رعایت نکردن الگوی مصرف بهینه و کشت نامناسب در ایران مصرف میشود. آمار سازمان جهانی غذا و کشاورزی سازمان ملل متحد میگوید؛ بهرهوری مصرف یک مترمکعب آب به ازای یک مترمکعب محصولات کشاورزی در ایران نسبت به متوسط جهانی۲ برابر است. با توجه به آمارها و کاهش بارندگی، افزایش درجه حرارت و در نتیجه افزایش تبخیر، تعریق و کاهش میزان آب تجدیدشونده و میزان استفاده از منابع آبی برای مصرف در بخشهای مختلف و به ویژه کشاورزی، توجه به تغییر نحوه مصرف آبخانگی، الگوی کشت و روش آبیاری از مهمترین برنامههایی است که باید در دستور کار دولت قرار گیرد و با زندگی روزمره تکتک شهروندان عجین شود. در این شرایط بسیاری از مسئولان و کارشناسان حوزه آب معتقدند بهترین راهحل «مدیریت مصرف» با تکیه بر «منطقی شدن نرخ آب» است. و در نهایت باز هم به یک جمله تکراری میرسیم اینکه«هشدار جدی است»! و پیشبینیها از در پیش بودن وضعیت دشوار آبی برای سال ۹۷ حکایت دارد؛ هشداری که باید بیش از اینها از سوی شهروندان جدی گرفته شود. شاید این بار نقش مصرفکنندگان از بخش گرفته تا کشاورزی بیشتر از دولت باشد.
