یکی از مهمترین رویدادهای دوران ریاست جمهوری حسن روحانی تا کنون، سفر وی به فرانسه بود که فایده بسیاری برای صنعت نفت ایران به همراه داشت.
به گزارش پایگاه خبری گسترش، روزنامه صمت نوشت: رئیسجمهوری در این سفر بر آغاز فصل تازهای از روابط جمهوری اسلامی ایران با اتحادیه اروپا از جمله فرانسه تاکید کرده و گفته بود هیچ مانعی بر سر راه همکاری شرکتهای فرانسوی و ایرانی وجود ندارد و تهران از ورود سرمایه و فناوری و ایجاد بازارهای مشترک در منطقه و جهان استقبال میکند. در جریان این سفر قرار شد طرح توسعه فاز ۱۱ پارس جنوبی به شرکت توتال واگذار شود. با این حال این قرارداد از همان ابتدا با برخی نقدها و اما و اگرها روبهرو شد؛ نقدهایی که بزرگترین دستاورد نفتی دولت اعتدال را نشانه گرفته بود. هر چند پس از عقد قرارداد و توضیحات وزیر نفت در صحن علنی مجلس شورای اسلامی تعدادی از منتقدان متقاعد شدند همکاری ایران و توتال به سود کشور ما است اما عده دیگری از منتقدان همچنان بر تخریب این قرارداد اصرار دارند. در این گزارش به بررسی ابعاد مختلف این قرارداد پرداختهایم. توتال آمد و قرارداد بست با اینکه امضای برجام ظرفیتهای بسیار مناسبی را برای کشور به وجود آورده بود اما قبل از وزارت نفت هیچیک از وزارتخانهها نتوانسته بودند از این ظرفیت استفاده کنند. پس از اینکه مذاکرات ایران با گروه ۱+۵ به پایان رسید و برجام در داخل کشور هم تصویب شد، بسیاری از مقامات خارجی و مدیران عامل شرکتهای بخش خصوصی در دنیا به ایران آمدند تا ظرفیتهای اقتصادی کشور ما را ارزیابی کنند. این در حالی بود که شرکتهای معتبر نفتی از ظرفیتهای بزرگترین مزیت اقتصادی ایران که نفت و گاز است، خبر داشتند. برخی غولهای نفتی پیش از آغاز تحریمها با ایران همکاری میکردند و نیازی نبود پس از آن برای مذاکرات مقدماتی اقدام کنند؛ به همین دلیل آنها وارد ایران شدند و به شیوههای متفاوت با طرف ایرانی به گفتوگو پرداختند. گفتوگوهایی که از دل آنها چندین تفاهمنامه و قرارداد بیرون آمد. در این زمینه همچنین برخی شرکتهای نفتی که در سالهای تحریم ایران به قدرت رسیده بودند نیز در انتظار به پایان رسیدن تحریمها بودند تا اینکه این اتفاق رخ داد و شرکتهای بزرگ نفتی یکی پس از دیگری با هدف توسعه و ازدیاد برداشت از میدانهای نفتی با شرکت ملی نفت ایران تفاهمنامه همکاری امضا کردند. در جریان مذاکرات، ۱۸ آبان ۱۳۹۵ شرکت ملی نفت ایران، شرکت توتال فرانسه، شرکت ملی نفت چین و شرکت ایرانی پتروپارس با هدف ارائه طرح توسعه فاز ۱۱ میدان مشترک پارسجنوبی موافقتنامه اصولی به ارزش ۴ میلیارد و ۸۰۰ میلیون دلار امضا کردند؛ قراردادی که بیشترین ظرفیت بهرهبرداری از برجام را به خود اختصاص داده است. توتال بهعنوان یکی از غولهای نفتی جهان، پس از سالها به ایران آمد تا در بزرگترین میدان گازی جهان با ایران همکاری کند. این همکاری اما بدون واکنش نبود. در جریان این قرارداد برخی آن را به نقد کشیدند و برخی بهعنوان ظرفیتی بسیار مناسب برای افزایش همکاری با خارجیها از آن نامبردند. با تمام اینها، توتال به ایران آمد و قرارداد طرح توسعه فاز ۱۱ پارسجنوبی را با وزارت نفت ایران بهطور رسمی امضا کرد. اما و اگرها با اینکه قرارداد بین ایران و توتال به امضا رسید اما با توجه به زمان این قرارداد، عجیب نبود که طرف فرانسوی شرط و شروطی برای ایران بگذارد. موافقتنامه ایران و توتال یک روز پیش از برگزاری انتخابات ریاستجمهوری امریکا به امضا رسید که با شرط و شروطی از سوی توتال همراه بود. پاتریک پویانه، مدیر اجرایی شرکت نفتی توتال گفته بود، براساس توافق هستهای، دولت امریکا اگر بخواهد تصمیم بگیرد این معافیتها را تمدید نکند، باید اثبات کند تهران توافق هستهای را نقض کرده است؛ بنابراین یا این معافیتها تمدید و در نتیجه به توافق هستهای احترام گذاشته میشود و به ما اجازه خواهد داد تا این قرارداد را اجرایی کنیم یا آنها تصمیم خواهند گرفت توافق هستهای را پاره کنند که در آن صورت ما قادر به کار در ایران نخواهیم بود. با این حال مشکل چندانی در پیش نبود و ترامپ لغو تحریمها را برای ۳ ماه تمدید کرد. در نهایت ۱۲ تیر ۱۳۹۶، شرکت ملی نفت ایران، توتال، سیانپیسی و پتروپارس با هدف توسعه فاز ۱۱ که بخشی از بزرگترین میدان گازی جهان است قراردادی به شیوه تازه امضا کردند که در این قرارداد توتال با سهم ۵۰/۱، سیانپیسی ۳۰ و پتروپارس ۱۹/۹ درصد حضور دارند. اگر برجام لغو شود برجام از زمان تصویب با انواع تهدیدها روبهرو شده اما تا کنون هیچ تهدیدی نتوانسته این «قرار جهانی» را با چالش جدی روبهرو کند. با این حال نه تنها توتال، بلکه بسیاری از شرکتهای خارجی موضوع بازگشت تحریمها را بهعنوان یک دغدغه در جریان مذاکرات مطرح میکنند. توتال نیز از این قاعده خارج نبود. این سوی ماجرا اما احتمال بازگشت تحریمها برای ایران نیز موضوع بسیار مهمی است. هر چند تاکنون بارها مقامات ایرانی اعلام کردهاند برجام از طرف ایران دچار خطر نخواهد شد و ایران به این «قرار جهانی» پایبند است اما ایران تا زمانی به این برنامه پایبند میماند که طرفهای مقابل نیز به آن پایبند باشند. بر این اساس، حساسیتهایی در متن قرارداد توسعه فاز ۱۱ میدان مشترک پارسجنوبی وجود دارد که نتیجه الگوی تازه قراردادهای نفتی ایران بود. پس از این قرارداد برخی منتقدان اعلام کردند در متن قرارداد توتال موضوع بازگشت احتمالی تحریمها دیده نشده است. در این زمینه باید در نظر داشت که سازوکار این قرارداد بهگونهای است که نه تحریم و نه هیچ بهانهای نمیتواند منجر به توقف آن شود. شاید این موضوع را بتوان محکمترین نقطه قرارداد با توتال دانست. در قرارداد لحاظ شده اگر شرایط برای حضور هر یک از دو شرکت توتال و سیانپیسی غیرممکن شد باید مدارک معتبر برای حضورنداشتن ارائه کنند و در شرایط سخت اگر توتال کنار برود سیانپیسی مسئولیت را بر عهده دارد و اگر این شرکت هم نتواند و تایید رسمی از دولت خود ارائه دهد، پتروپارس باید توانمندی خود را نشان دهد. سود به شرط مشارکت به گفته غلامرضا منوچهری، معاون امور مهندسی و توسعه مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران، در صورتی که شرکتها به هر دلیلی اقدام به ترک قرارداد کنند هیچ سودی دریافت نمیکنند و برای دریافت اصل سرمایه خود نیز باید تا پایان کار و تولید منتظر بمانند؛ ضمن آنکه پرداخت اصل سرمایه هم با جزییات، سختیها و محدودیتهایی همراه است که در قرارداد عنوان شده است. اکنون ۶ ماه از امضای قرارداد فاز ۱۱ میدان مشترک پارسجنوبی میگذرد و شرایط توتال برای اجرای قرارداد ۵ میلیارد دلاری توسعه این فاز، نشان میدهد این شرکت بدون توجه به احتمال لغو برجام، خود را متعهد به ادامه قرارداد با ایران میداند. به گفته پاتریک پویانه، امریکا تاکنون هیچ فشاری به شرکت توتال به دلیل مرواده تجاری با ایران وارد نکرده و هیچ دستوری از دولت فرانسه یا امریکا نیز دریافت نکرده است.
توتال میماند یا میرود؟ کارشناسان درباره اینکه توتال این قرارداد را به اجرا میرساند یا قصد ترک ایران را دارد، نظری متفاوت دارند. آنچه در این زمینه نقش کلیدی دارد شیوه عقد قرارداد است. با توجه به اینکه مقامات ارشد وزارت نفت و کشور به قرارداد توتال دسترسی دارند و جزییات این قرارداد محرمانه به شمار میرود (که البته در تمام جهان اینگونه است)، باید به گفته این مقامات اتکا کرد. برخی مقامات دولتی اعتقاد دارند تمام قراردادهای منعقد شده پس از برجام، از بازگشت تحریمها مصون هستند و در نتیجه، حتی در صورت بازگشت تحریمها، این قراردادها لغو نخواهند شد. با این حال عده دیگری از کارشناسان معتقدند یک ساعت بعد از لغو برجام، تمام قراردادها منحل میشوند و اما تحلیل درست کدام است؟ وزارت خزانهداری امریکا در آذر ۹۵ اعلام کرد در صورت بازگشت تحریمها، افراد غیرایرانی- غیرامریکایی فقط۱۸۰ روز برای پایان دادن به همکاری اقتصادی خود با ایران فرصت دارند و در این مدت فقط میتوانند تسویهحساب کنند و در صورت انتقال تجهیزات ممکن است دوباره شامل تحریمهای امریکا شوند. مدیر اجرایی توتال هم بارها اعلام کرده توتال به قانونهای بینالمللی احترام میگذارد. پویانه گفته بود اگر تغییری در قراردادی که امضا کردیم وجود دارد، ما مجبور به اطاعت هستیم اما تا امروز، ما داریم جلو میرویم. چرا توتال باید بماند؟ صنعت نفت ایران پس از سالها تحریم و مشکلاتی که در این حوزه به وجود آمده، نیاز به جذب سرمایههای خارجی دارد. در این زمینه باید با همکاریهای مشترک ایران علاوه بر جذب سرمایه، دانش فنی و سرعت اجرای پروژه را نیز افزایش دهد. این صنعت برای افزایش تولید نفت و گاز و حفظ و نگهداشت تولید مخازن قدیمی که جزء برنامهها و سیاستهای اصلی دولت و وزیر نفت است به سرمایهگذاری نیاز دارد. شرایط کنونی کشور اما نشاندهنده این موضوع است که بخش خصوصی و حتی بخش دولتی توان حضور در تمام پروژهها را ندارند. اگر این توان به لحاظ مالی هم در کشور وجود داشته باشد، موضوع زمان اجرا و تحویل پروژهها و طرحها همچنان مطرح است. با این حال شرایط کنونی نشان میدهد شرکتهای داخلی از نظر مالی آنقدر توانمند نیستند که بتوانند به تنهایی از عهده هزینههای میلیارد دلاری توسعه میدانهای نفتی و گازی برآیند. اکنون بیشتر میدانهای نفتی در نیمه دوم عمر خود قرار دارند که ادامه استخراج نفت از آنها نیازمند روشهای تازه ازدیاد برداشت است که فناوری آن فقط در اختیار معدودی از کشورهاست. برخی روشهای سنتی در شرایط کنونی چاهها و میدانها، دیگر کارآیی کافی برای ازدیاد برداشت ندارند. به این دلیل سیاست وزارت نفت فراهمسازی شرایط حضور شرکتهای خارجی به ایران است.
