صادرات نفت کرکوک به ایران موضوعی بود که بیژن نامدار زنگنه اسفند سال گذشته در سفر به عراق و دیدار با همتای خود پیگیری کرد.
به گزارش پایگاه خبری گسترش، روزنامه صمت نوشت: هر چند جزییات آن دیدار چندی بعد اعلام شد اما شواهد نشان میدهد مذاکرات اصلی در عراق این دو کشور را به دستیابی به توافق سوآپ نفت کرکوک نزدیک کرده است. با وجود اینها همهپرسی استقلال کردستان عراق ۳ مهر برگزار شد و براساس نتایج اعلام شده افرادی که خواهان جدایی کردستان از حکومت مرکزی عراق هستند، اکثریت شرکتکنندگان را تشکیل داد. در جریان این اتفاق موضوع سوآپ نفتی نیز دچار برخی چالشهای جدی شد. میدانهای نفتی کرکوک شامل دو بلوک میشود. یک بلوک آن، که شامل میدانهایی همچون هاوانا، باباگرگر و بایحسن است پیش از برگزاری رفراندوم استقلال در کنترل حکومت اقلیم کردستان قرار داشت و بلوک دوم که شامل ۳ میدان نفتی دیگر است از ابتدا در کنترل و مدیریت شرکت نفت شمال عراق و بغداد بود. با آغاز عملیات ارتش عراق و نیروهای حشدالشعبی در میانه ماه اکتبر (مهر)، نخست پایگاه هوایی کیوان در کرکوک بهدست نیروهای عراقی افتاد و در ادامه، کردها کنترل میدان نفتی باباگرگر را از دست دادند. پیش از رفراندوم اقلیم کردستان، ۳ میدان نفتی با نامهای هاوانا، باباگرگر و بایحسن در اختیار اقلیم کردستان بود و ۳ میدان دیگر از حکومت مرکزی عراق پیروی میکردند. به عبارت دیگر بخش اصلی اقتصاد اقلیم کردستان از طریق این ۳ میدان نفتی در کرکوک تامین میشد.پس از افزایش تنش بین اقلیم و حکومت مرکزی عراق آتش تخاصم بالا گرفت؛ آتشی که در نهایت باعث شد نیروهای کرد عقبنشینی کنند و مردم کرکوک نیز اسلحههای خود را علیه نیروهای حکومت مرکزی عراق پایین آورند. با اینکه بارزانی در همان لحظه این حرکت را «خیانت کرکوک» توصیف کرد، اما مالکیت میدانهای نفتی به حکومت مرکزی واگذار شد. به عبارت دیگر در جریان استقلالطلبی اقلیم کردستان، ۳ میدان نفتی هاوانا، باباگرگر و بایحسن که مالکیت آنها پیش از درگیریها در اختیار اقلیم کردستان بود هم از دست رفت. پیش از اقدام این اقلیم برای استقلال، این ۳ میدان نفتی در اختیار آنها بود، اما پس از افزایش تنشها حکومت مرکزی توانست این ۳ میدان را از اقلیم کردستان بگیرد تا کردستان عراق سهمی از سبد نفتی نداشته باشد. در این بین عراق تلاش کرد در اقدامی همکاریهای نفتی خود را با ایران که یکی از مخالفان استقلال و جدایی کردستان عراق از حکومت مرکزی بود، افزایش دهد. در جریان این تصمیم اللعیبی، وزیر نفت عراق به ایران آمد تا دیدار اسفند ماه زنگنه را پس داده و درباره تصمیمها و همکاریهای جدید با ایران مذاکرات جدیتری را از سرگیرد. سفر اللعیبی به ایران و واکنش کردستان عراق همان طور که پیشبینی میشد، این دیدار به مذاق مدافعان همهپرسی اقلیم کردستان خوش نیامد. پس از سفر جبار اللعیبی به تهران دلشاد شعبان، نایبرئیس کارگروه منابع طبیعی پارلمان کردستان در گفتوگو با روزنامه الشرقالاوسط عربستان که بیشتر مواضع ضدایرانی را دنبال میکند، گفت: هدف تهران و بغداد افزایش مشکلات قانونی در منطقه کرکوک است و بدین منظور برای مدت طولانی مشغول فعالیت برای ساخت خط لوله انتقال نفت خام از این استان به محدوده ایران هستند. وی در آن تاریخ پرسشی را مطرح کرد که بیشتر شبیه تهدید بود، او گفت: «آیا کرکوک تا زمان بهرهبرداری از این پروژه، بخشی از حکومت عراق باقی خواهد ماند؟». سوآپ نفتی ایران و عراق اللعیبی در تهران با همتای خود به مذاکره پرداخت و در نهایت اعلام شد سوآپ نفتی بین ایران و عراق در یک قدمی قرارداد نهایی قرارگرفته است. وزیر نفت عراق، با اشاره به امضای تفاهمنامه همکاری با ایران در جریان سفر بیژن زنگنه به بغداد، اظهار کرد: همکاریهای دو کشور در زمینههای نفت و گاز به بالاترین سطح همکاریها خواهد رسید و به زودی نتایج بزرگ و مثبت این سند همکاری را مشاهده خواهیم کرد. جبارعلی اللعیبی همکاریهای دو کشور در بخشهای نفت و گاز را در سطح عالی دانست، اما در عین حال به ایرنا گفت؛ این نوع همکاریها هنوز به سطح مورد انتظار ما و ظرفیتهای موجود نرسیده است. ما تمایل داریم این همکاری، در همه بخشهای انرژی و نفت وگاز، به بالاترین سطح خود برسد و در این راستا گام بر میداریم. در این سفر مذاکرات خوبی در چارچوب منافع دو ملت و دو کشور انجام شد. اوپک محل دیدار دوباره وزیر نفت ایران در حاشیه اجلاس ۱۷۳ اوپک گام مثبتی در زمینه افزایش مراودات نفتی و گازی کشور برداشت، به طوری که خودش نیز عقیده دارد با سوآپ نفت کرکوک عراق به شمال و جنوب کشور، ارتباطاتی استراتژیک در منطقه رقم خواهد خورد.او پس از دیدار با وزیر نفت عراق در جمع خبرنگاران ایرانی از امضای قرارداد سوآپ نفت خام کرکوک عراق در هفته آینده خبر داد و گفت: با وزیر نفت عراق در حاشیه اجلاس ۱۷۳ اوپک تفاهمنامهای را امضا کردیم که در نتیجه آن ایران نفت عراق را در تلمبهخانه تنگ فنی لرستان تحویل خواهد گرفت و سپس سوآپ خواهد کرد.او ادامه داد: این کار در مرحله نخست از طریق حملونقل جادهای و سپس از طریق خط لوله انجام خواهد شد. درباره آوردن نفت خام از کرکوک به ایران هفته آینده قرارداد آن امضا میشود و پیشبینی شده حجم آن تا ۶۰ هزار بشکه در روز برسد. این موضوع مهمی است که ما آن را به سرانجام رساندیم و کار را بهزودی شروع میکنیم. هرچند قرارداد کوچکی در صنعت نفت است اما ارتباطی راهبردی به شمار میرود.وزیر نفت درباره ساخت خط لوله برای سوآپ نفت کرکوک گفت: بهزودی قرارداد مطالعات بسته، مشاور آن تعیین، مطالعه آغاز و پس از آن قرارداد نهایی بسته خواهد شد. در این شیوه سوآپ، ایران نفت کرکوک را در مرز غربی تحویل گرفته و پس از کسرهزینه انتقال آن را در مرز جنوبی از طریق بندر نفتی خارک به جنوب عراق (بصره) تحویل میدهد. لزوم بررسی ابعاد فنی سوآپ سیدحمیدرضا کاظمی، نماینده مردم پلدختر و تنگفنی و همچنین نایب رئیس کمیسیون شوراها و امور داخلی مجلس شورای اسلامی درباره سوآپ نفت کرکوک از طریق ایران توضیح داد: این اتفاق بر اقتصاد منطقه تاثیر بسیاری دارد. نماینده مردم پلدختر و تنگفنی افزود: هرچند زمینههای فنی این شیوه سوآپ باید مورد بررسی متخصصان وزارت نفت قرارگیرد، اما تنگ فنی بزرگترین تلمبه خانه ایران و دومین تلمبهخانه منطقه است. ظرفیت تلمبه در تنگ فنی وجود دارد اما سوآپ زمینی موضوعی است که باید مورد بررسیهای اقتصادی قرارگیرد. کاظمی با اشاره به اینکه سوآپ نفت کرکوک به گسترش روابط ایران و عراق به عنوان دو کشور دوست و همسایه کمک بسیاری میکند، گفت: ایران نخستین کشوری بود که اعلام کرد نفت کرکوک را خریداری میکند و پس از ایران روسیه نیز به جمع خواهان نفت کرکوک پیوست. وی افزود: با توجه به تنشهایی که اکنون در عراق و در اقلیم کردستان عراق وجود دارد آنچه اهمیت ویژهای پیدا میکند، امنیت انتقال است. اکنون دو طرف به این نتیجه رسیدهاند که سوآپ باید با استفاده از شیوههای حملونقل زمینی باشد و نمیتوان برای آن خط لوله جدید ساخت. با این حال در بین اخبار دیده میشود که برنامههایی برای ساخت خط لوله هم وجود دارد؛ در این زمینه عراق باید امنیت خط لوله را تضمین کند. روسیه مشتری نفت کرکوک در این میان یک شرکت نفتی روس نیز بیکار ننشست و پس از همهپرسی اقلیم تلاش کرد تا ارتباط خود را با کردستان عراق گسترش دهد. هر چند این رفتار از روسیه به نوان کشوری همپیمان با ایران واکنشهای منفی به همراه داشت، اما شرکت نفتی «روسنفت» قراردادی برای استخراج و بهرهبرداری نفت با مقامات اقلیم کردستان عراق منطقه کرکوک امضا کرد. ارزش این قرارداد ۴۰۰ میلیون دلار گزارش شده است.این قرارداد در حالی به امضا رسید که نیروهای عراقی کنترل کامل میدانهای نفتی منطقه کرکوک را بهطور کامل در اختیار گرفته بودند. جبار العیبی، وزیر نفت عراق این اقدام را دخالت آشکار در امور داخلی کشور توصیف کرد. وزارت نفت عراق با انتشار بیانیهای تصریح کرد: «فقط وزارت نفت و دولت فدرال عراق دو مرجعی هستند که برای انعقاد قراردادها در بخشهای توسعه، سرمایهگذاری و انرژی صلاحیت دارند.»با این حال، واکنش عراق خللی در اراده روسنفت ایجاد نکرد. ایگور سچین، مدیرعامل روسنفت و از جمله نزدیکان ولادیمیر پوتین، رئیسجمهوری روسیه در پاسخ به بیانیه وزارت نفت عراق تصریح کرد: «اگر مشکلی بین دولت عراق و کردستان وجود دارد باید حل شود.
من سیاستمدار نیستم، مسئله من تنها تولید نفت است.» پییر ترزیان، مدیر موسسه استراتژی نفت اعتقاد دارد: «روسها به اندازه کافی خود را قدرتمند میدانند که اعتنایی به اعتراض و خشم دولت مرکزی در عراق نداشته باشند. با علم به اینکه در مناطق دیگر کشور نیز منافع دارند پیش میروند.» دولت عراق در آخرین اقدام خود برای کنترل اوضاع از شرکت نفتی بریتانیایی «بیپی» خواسته تا برای ساخت و توسعه زیرساختهای نفتی کرکوک اقدامات ضروری را به مرحله اجرا درآورد. کمپانی بیپی در سال ۱۳۹۲ شمسی رای بررسی برنامه توسعه و بهرهبرداری از میدان نفتی باباگرگر در منطقه کرکوک مستقر شده بود. این شرکت با آغاز درگیریها منطقه را ترک کرد. در گزارشها آمده که شرکتهای نفتی دیگر برای سرمایهگذاری در عراق تمایل نشان دادهاند. کمپانی نفتی توتال فرانسه برای بهرهبرداری از میدانهای نفتی مجنون و ناصریه در جنوب این کشور اعلام آمادگی کرده است.
پیش از این بغداد برای بهرهبرداری از این میدانهای نفتی در سال ۱۳۸۸ شمسی با شرکت هلندی بریتانیایی «رویال داچ شل» قرار بسته بود. از زمان برگزاری همهپرسی استقلال اقلیم کردستان عراق، بحران شدیدی بین مقامات کرد و دولت مرکزی وجود دارد. بسیاری از کشورها از جمله ایران، امریکا و کشورهای عضو اتحادیه اروپا با برگزاری این رفراندوم مخالف بودند. براساس این گزارش ایران و عراق به زودی وارد مرحله سوآپ نفت با شیوه انتقال زمینی میشوند. توافقی که به گفته وزیر نفت ایران به شرایط منطقه کمک میکند و گامها نخست صرفه اقتصادی چندانی برای دو کشور نخواهد داشت. از طرف دیگر روسیه نیز تلاش میکند با افزایش مراودات اقتصادی با کردستان عراق در منطقه خاورمیانه قدرت بیشتری بهدست آورد. در این بین روابط ایران و روسیه بر مبنای منافع اقتصادی و سیاسی تعریف میشود به نظر میرسد دو کشور در زمینه همکاریهای نفتی با عراق و کردستان همسو نیستند. پیشبینی میشود، روسیه به زودی دست از ادامه همکاری با کردستان بکشد. براساس افزایش روابط نفتی و گازی بین ایران و روسیه به نظر میرسد روسیه به دنبال کسب منافع سیاسی و اقتصادی در زمینه همکاری با ایران است و شریک سیاسی و اقتصادی خود در خاورمیانه را عوض خواهد کرد.
