سیطره جهان مجازی بر زندگی شخصی

محمد آقازاده / روزنامه‌نگار

گوشی‌ام به یک دلیل تکنیکی خاموش می‌شود و ناگهان احساس می‌کنم که ارتباطم با جهان قطع است، به‌ویژه وقتی در خارج خانه باشم، چند روز پیش برای تعمیر بردم، تعمیرکار گفت مشکلی ندارد، اما در عمل مشکل دارد. شاید حواس‌مان نباشد وسایلی که تا یک دهه پیش اصلا برایمان وجود خارجی نداشتند، آنچنان بر ما مسلط شدند که بدون آنها زندگی جمعی و حتی خصوصی برایمان ممکن نیست. لپ‌تاپی که با آن کار می‌کنیم و بقیه فناوری‌ها آنچنان زندگی روزمره بشر را تغییر داده‌اند که دیگر برای نسل‌های گذشته بازشناسی‌اش ممکن نیست. اگر روزگاری از کانت تا مارکس کوشیدند منطق نظم سرمایه‌داری را کشف و براساس آن نقشه ذهنی بشر را از نو تعریف کنند، شاید وقت آن رسیده باشد نابغه‌ای پیدا شود و نقشه سرمایه‌داری عصر اینترنت که به سرمایه‌داری مالی به زیان اقتصاد واقعی فرصت‌های زیادی داده کشف کند، با این سرمایه‌داری آغشته به جهان مجازی هم اقتصاد و هم سیاست و لاجرم روانشناسی فردی و اجتماعی تغییر می‌کند و تاثیر و پیامد این تغییرات هنوز تئوریزه نشده است. تصور آنکه بدون جهان مجازی گروه رئیس دولت نهم و دهم چگونه می‌توانستند سیاست‌ورزی کنند، غیر ممکن است. زلزله در عصر تلگرام و توییتر فضای گوناگونی را خلق می‌کند. یعنی سانسور دولتی در زمان ما به یک شوخی اداری عادت شده می‌ماند تا یک پدیده سرکوبگر. جهان مجازی همه گروه‌هایی که به‌طور سنتی و تاریخی مورد رجوع مردم بودند را خلع سلاح و حرف‌ها و احکام‌شان را بی‌خریدار می‌کند. چهره‌های مشهور سینمایی، ورزشی و... به‌راحتی مورد نقد فعال قرار می‌گیرند؛ حتی برخی افراطی‌ها که با تمام مظاهر غرب مخالفند حضور جدی در شبکه‌های مجازی دارند، اکنون پزشکان گلایه دارند مردم با جست‌وجو در گوگل در تشخیص پزشکان چند و چون می‌کنند. یک برابری فرضی حتی کاذب در بین آدم‌ها به‌وجود می‌آورد، آنکه دنبال‌کننده زیاد دارد ازسوی فردی که اصلا شناخته شده نیست مورد فشار روانی قرار می‌گیرد. تا مدتی دیگر پول مجازی جایگزین سکه و اسکناس می‌شود. پول که به‌طور مجازی خلق شد مجازی‌تر و انتزاعی‌تر می‌شود، ما دیگر پول را نمی‌بینیم اما خرجش می‌کنیم. این تحولات در ساخت ذهنی بشر بعد از ۲ و ۳ نسل چه تغییرات بنیادی ایجاد می‌کند هنوز حتی مورد گمانه‌زنی قرار نگرفته و ما هنوز نمی‌دانیم تاثیر اینترنت اشیا بر شیوه زندگی و حتی روابط خانوادگی چه خواهد بود. شاید روزگاری بسیاری از نیازهای بشر را ربات‌های هوشمند برطرف کنند. این چشم‌انداز خوفناک است، اما چه دوست بداریم و چه خشمگین باشیم مانند سونامی مرتب همه چیز را تغییر می‌دهد. باید پیشاپیش شاکله‌های این تغییر را کشف کنیم تا کنترل این تغییرات را از کف ندهیم. می‌ماند گفتن این نکته اگر جواب تلفن دوستان را نمی‌دهم به‌دلیل خاموشی گوشی‌ام است تا ببینم باید با این مشکل چه کنم.