در طول یک دهه گذشته روند مهاجرت از روستا به شهر شدت گرفت اما در چند سال گذشته این پدیده به مهاجرت از شهر به کلانشهر تغییر پیدا کرده است. توسعه نامتوازن اقتصادی در روستا و شهرهای کوچک و تمرکز امکانات و منابع در چندین شهر بزرگ باعث شده تا ۳۵ درصد جمعیت شهری در کلانشهر ساکن باشند علاوهبر این، فاصله امکانات موجود در تهران با سایر کلانشهرها سبب شده تا ۴۱/۹ درصد جمعیت کلانشهرها در تهران سکونت داشته باشند. موج رشد جمعیت در کلانشهرها و نبود زیرساخت مشکلات اقتصادی بسیاری برای کشور به وجود آورده که مهمترین آن حاشیهنشینی و بیکاری است. درحالحاضر از ۵۹ میلیون نفر جمعیت شهری کشور، ۱۹ میلیون نفر حاشینهنشین و بدمسکن باشند که این رقم حدود ۳۵ درصد جمعیت شهری است که اغلب در اطراف کلانشهرها ساکن هستند.
۲۶ درصد جمعیت کل کشور در کلانشهرها براساس گزارش مرکز ملی آمار شهر تهران با داشتن ۸ میلیون و ۶۹۳ هزار و ۷۰۶ نفر به تنهایی ۱۴/۷ درصد از جمعیت شهری کل کشور را در خود جای داده است. بعد از تهران، مشهد به عنوان مرکز استان خراسان رضوی بیشترین جمعیت را در خود جای داده است. این شهر در سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۵، ۳ میلیون و هزار و ۱۸۴ نفر جمعیت داشته است. شهر اصفهان با یک میلیون و ۹۶۱ هزار و ۲۶۰ نفر، شهر کرج با یک میلیون و ۵۹۲ هزار و ۴۹۲ نفر، شیراز با یک میلیون ۵۶۵ هزار و ۵۷۲ نفر، شهر تبریز با یک میلیون و ۵۵۸ هزار و ۶۹۳ نفر، قم با یک میلیون و ۲۰۱ هزار و ۱۵۸ نفر و شهر اهواز نیز با یک میلیون و ۱۸۴ هزار و ۷۸۸ نفر در رتبههای بعدی قرار دارند به طور کلی جمعیت این ۸ شهر ۲۶ درصد جمعیت کل کشور را تشکیل میدهد.
توسعه ناموزون در کشور متهم اصلی مهاجرت ناخواسته توسعه ناموزون اقتصادی و توزیع ناعادلانه منابع میان شهرهای مختلف باعث شده تا افراد برای بهرهمندی از امکانات بیشتر ناخواسته مهاجرت کنند اما موج عزیمت به کلانشهرها به ویژه تهران پیامدهای منفی اقتصادی برای کشور به وجود آورده است. به طور کلی توسعه شهرنشینی و مهاجرت از روستا به شهر پدیده مثبتی در توسعه اقتصادی به شمار میرود که باعث تغییر ساختار تولید ناخلص داخلی و افزایش سهم خدمات و صنعت میشود اما این در شرایطی است که زیرساختهای اقتصادی به ویژه در کلانشهرها پذیرای موج جمعیت مهاجر باشد.
آسیبهای رشد جمعیت در کلانشهرها تحریمها و مشکلات ناشی از سوءمدیریت در اقتصاد در یک دهه گذشته توام با مهاجرت مردم از روستا به شهر و از شهرهای کوچک به کلانشهرها باعث شده تا آسیبهای جدی به ساختار جامعه وارد شود. گسترش فقر و حاشیهنشینی، بیکاری، کمبود امکانات آموزشی و بهداشتی، تورم و گرانی مسکن به ویژه در تهران تنها بخشی از مشکلات اقتصادی به وجود آمده ناشی از توسعه نامتوازن و مهاجرت ناخواسته مردم به کلانشهرهاست. اگر در کنار این موضوعات آسیبهای اجتماعی همچون اعتیاد، فساد و... و نیز مشکلات روانی ناشی از مشکلات اقتصادی و اجتماعی مانند افسردگی را نیز درنظر بگیریم، پدیده مثبت توسعه شهرنشینی که باید موجب توسعه اقتصادی شود این روزها به آفتی برای اقتصاد کشور تبدیل شده است.
گسترش شهرنشینی پدیده مثبت توسعه محمدعلی دهقاندهنوی، اقتصاددان و عضو هیاتعلمی دانشگاه در گفتوگو با «گسترش صنعت» درباره پیامدهای اقتصادی مهاجرت به کلانشهرها گفت: افزایش شهرنشینی بخشی از فرآیند توسعه در کشورها است که با تغییر ساختار اشتغال کشور همراه خواهد بود و جمعیت بالای کشاورزان به سمت اشتغال صنعتی و خدماتی حرکت میکنند. بنابراین این روند یک مسیر گریزناپذیری برای توسعه کشور است البته این روند باید همراه با رشد اقتصادی و توسعه متوازن در کشور باشد. دهقان با بیان اینکه در ایران این روند با آسیبهایی رو به رو بوده که جای نگرانی دارد، اظهارکرد: بخشی از مهاجرتها در ایران ناشی از مشکلات زیستمحیطی و کمآبی است که موجب سرریز شدن نیروهای بیکار در شهر میشود و اگر ظرفیتهای صنعت و خدمات نتواند این افراد را جذب کند این پدیده خود را به شکل حاشیهنشینی و بیکاری نشان میدهد.
نبود قدرت خرید و اشتغال در کلانشهرها این اقتصاددان با اشاره به اینکه با تامین زیرساخت مناسب و ایجاد اشتغال میتوان این روند را به سمت توسعه هدایت کرد، افزود: اگر سرمایهگذاری مناسب در کشور انجام نشود، ظرفیت اشتغال و رفاه نسبی ایجاد نشود این روند با آسیبهای اقتصادی و اجتماعی رو به رو خواهد بود که در بلندمدت به بحرانهای مختلف در جامعه منجر میشود.وی با تاکید بر اینکه گسترش مهاجرت به کلانشهرها به افزایش مصرف منجر میشود که خود یکی از عوامل توسعه است، افزود: گسترش شهرنشینی به تغییر سبک زندگی منجر میشود که این امر توام با افزایش مصرف در جامعه است، نیازهایی برای خانوار در شهر تعریف میشود که روستا وجود ندارد تمام این موارد به منزله افزایش رفاه افراد و پدیده مثبتی است به این شرط که با اشتغال بتوان نیاز این افراد را بر طرف کرد و قدرت خریدی برای رفع نیازها وجود داشته باشد به عبارت دیگر به موازات مصرف بیشتر ارزش افزوده بیشتری نسبت به زندگی در روستا تولید کند. اگر این اتفاق بیفتد توسعه محقق میشود.
رفاه ناپایدار و گسترش فقر دهقان با اشاره به اینکه روند یکطرفه و افزایش مصرف به تنهایی به گسترش فقر منجر میشود، افزود: در چنین شرایطی اقتصاد کشور از سرمایه خود همچون نفت و دلار ارزان نرخ باید هزینه کند تا این افراد قدرت خرید داشته باشند به چنین پدیدهای رفاه ناپایدار میگویند که تناسبی با توسعه ندارد.وی با بیان اینکه مشکلات مسکن در چند سال گذشته ناشی از همین ناهماهنگی در اقتصاد کشور بوده است، افزود: افزایش تقاضا در بخش مسکن با پیامدهای بیشتری رو به رو است وقتی موج جمعیتی به سمت کلانشهرها حرکت میکند هر خانوار یک واحد تقاضا برای مسکن ایجاد میکند که یکی از دلایل گرانی مسکن در کلانشهرها در سالهای گذشته ناشی از همین پدیده اقتصادی بوده است.
بیکاری و حاشیه نشینی این کارشناس اقتصادی با بیان اینکه درحالحاضر رشد جمعیت کلانشهرها کاهش پیدا کرده است، گفت: براساس آمار، بخش بزرگی از جمعیت به شهرها مهاجرت کردند و به طور تقریبی میتوان گفت بیشتر جمعیت کشور به شهرها آمدهاند و چون اغلب این مهاجرتها ناخواسته و به اجبار به دلیل نبود امکانات بوده نتوانسته جایگاه خود را در شهر پیدا کند و بیکاری افزایش یافته است. توسعه ناموزون در کشور و پیشرفت نکردن شهرهای کوچک نیز باعث شده تاکنون روند مهاجرت از شهر به کلانشهر شکل بگیرد و به دلایل گفتهشده، حاشیهنشینی در اطراف کلانشهرها گسترش یابد. وی دلیل توسعه پیدا نکردن اقتصاد همراه با مهاجرت افراد از روستا به شهر و شهر به کلانشهر را ضعف در زیرساختهای اقتصادی عنوان کرد و گفت: جنگ و تحریم زیرساختهای کشور را در ۳ دهه گذشته ضعیف کرده و نبود سرمایهگذاری و گسترش تولید نتوانسته خود را با روند توسعه شهرنشینی تطابق دهد. در این میان نیز دولت تنها نقش کمککننده و حامی را دارد تا زیرساختها بهبود کنند در ادامه مسیر این مردم هستند که با تلاش خود باید توسعه را محقق کنند.
توزیع ناعادلانه منابع حسین ساسانی، رئیس کارگروه توسعه پایدار فرهنگستان علوم در گفتوگو با «گسترش صنعت» توسعه ناموزون در کشور را مهمترین عامل رشد آسیب در روند توسعه شهرنشینی دانست و گفت: دلیل آن که رشد جمعیت در ۸ کلانشهر در طول ۵ سال گذشته رشد قابل توجه داشته توسعه ناموزون و نبود امکانات در شهرهای دیگر است. درحالحاضر به دلیل سوءمدیریت در مدیریت شهری با توزیع نامتوازن و ناعادلانه امکانات در سراسر کشور رو به رو هستیم که به نارضایتی عمومی در این شهرها منجر میشود. ساسانی با تاکید بر اینکه بیعدالتی در بهداشت و آموزش موجب فقر میشود، گفت: نبود امکانات موجب میشود افراد ناخواسته به سمت شهرهای بزرگ مهاجرت کنند و چون منابع در کلانشهرها نیز با محدودیت رو به رو است حاشیه شهرها گسترش پیدا میکند. حاشیهنشینی نیز با خود آسیبهایی همچون اشتغال کاذب، ناامنی، فقر، فساد، بیکاری و... را درپی خواهد داشت.
افزایش جمعیت با افزایش تقاضای کالا رو به رو نشد رئیس کارگروه توسعه پایدار فرهنگستان علوم با بیان اینکه کشور در چشمانداز ۲۰ ساله چشمانداز روشنی از مدیریت شهری تعریف نکرده است، گفت: توسعه نامتوازن مهاجرت ناخواسته را در پی دارد و مهاجرت ناخواسته نیز تعادل مشاغل و تولید در تولید ناخالص داخلی را به هم میریزد اکنون با از بین رفتن مشاغل روستایی رو به رو هستیم. وی با اشاره به اینکه به طور طبیعی رشد شهرنشینی بر تقاضا کالا تاثیرگذار است، اظهارکرد: به دلیل نبود قدرت خرید و بیکاری این تقاضا در جامعه شکل نگرفته است در نتیجه این امر به خروج از رکود نتوانسته کمک کند. فقر در جامعه را افزایش داده است.
آسیبهای اجتماعی و افسردگی ساسانی با تاکید براینکه مهاجرت ناخواسته و نرسیدن به اهداف سرخوردگی اجتماعی را درپی خواهد داشت، گفت: افزایش بیماریهای روانی و افسردگی در جامعه، رشد آسیبهای اجتماعی همچون اعتیاد، تغییر باورهای فرهنگی جامعه و... از جمله پیتمدهای رشد شهرنشینی بدون توسعه است. وی با بیان اینکه دولت باید تمام منابع را به طور عادلانه در کشور توزیع کند، افزود: اکنون امکانات در خوزستان، ایلام، سیستان و بلوچستان و... بسیار اندک است در حالی که بخش وسیعی از ثروت نفتی از خوزستان تامین میشود. باید توزیع عادلانه منابع را در دستور کاردهیم تا توسعه متوازن در کشور اتفاق بیفتد. بنا بر این گزارش، در سالهای گذشته آهنگ رشد جمعیت کلانشهرها کاهش پیدا کرده است که دلیل حجم توسعه شهرنشینی در کشور اما برای اینکه توسعه شهرنشینی به توسعه اقتصادی منجر شود لازم است دولت بسترهای لازم برای زندگی شهری را در تمام شهرها فراهم کند. البته این نکته را باید درنظر گرفت که هزینه از منابع کشور برای افزایش مستقیم رفاه مردم در شهرها نیز رفاه ناپایدار را به وجود میآورد که در این نسخه نیز توسعه اقتصادی به وجود نخواهد آمد بلکه تنها سرمایههای کشور تلف خواهد شد. در نتیجه دولت باید بسترهای لازم برای اشتغال و مسکن را فراهم کند تا در زندگی شهری علاوهبر تامین رفاه پایدار، توسعه اقتصادی نیز به وجود آید.
