گردشگران به مسافران فرهیخته تبدیل می‌شوند

آرش نورآقایی / کارشناس گردشگری

صنعت گردشگری تاکنون ۳ نسل متفاوت را تجربه کرده است. نسل نخست گردشگری انبوه یا تفریحی بود که گردشگری ساحل (خورشید، شن و دریا) در آن مطرح بود.

نسل دوم گردشگری فرهنگی و تاریخی و بازدید از مکان‌های فرهنگی مختلف را شامل می‌شد که در این نسل گردشگران به مسائل فرهنگی و تاریخی نیز توجه داشته و تفریح را تنها هدف سفر خود نمی‌دانستند، نسل سوم این صنعت، گردشگری خلاق است که با شعار «موزه‌های کمتر، میدان‌های بیشتر» بر انجام فعالیت‌های تجربی و تعامل عمیق‌تر با زندگی واقعی فرهنگی در شهرها تمرکز می‌کند. این شعار به معنای آن است که گردشگران به جای اینکه به بازدید از تاریخ و تمدن مقصدهای سفر بسنده کنند به خیابان‌ها و محل زندگی گردشگران رفته و با آنها ارتباط برقرار می‌کنند، سبک زندگی و شیوه فعالیت‌های مردم مقصد سفر را تجربه می‌کنند. در گردشگری خلاق، گردشگر به تعامل بیشتر آموزشی، احساسی، اجتماعی و همچنین مشارکت با مکان، فرهنگ زندگی و مردم تشویق می‌شود.

در نسل سوم گردشگری، گردشگر شبیه یک شهروند رفتار می‌کند. همچنین در این نوع از گردشگری نقش مدیران در شناخت انواع خلاقیت موجود در شهر به‌عنوان یک منبع و فرصت برای جذب گردشگران مهم تلقی می‌شود.

به طور کلی گردشگری خلاق مبتنی بر تجربه و تعامل با سبک زندگی جامعه مقصد است. در این میان تعریف میراث ناملموس شامل سنتهای شفاهی، هنرهای نمایشی، آیینها و رویدادها، دانش و تجربه‌های مرتبط با طبیعت و جهان و صنایع‌سنتی است که با مضمون‌های گردشگری خلاق همبستگی فراوانی دارد. درواقع با توجه به میراث ناملموس یک جامعه است که می‌توان یک گردشگر را به مثابه یک شهروند قلمداد کرد و واژه گردشگر- شهروند را تعریف کند.

یونسکو نیز شبکه شهرهای خلاق را ایجاد کرده که این شهرها باید در ۷ حوزه ادبیات، فیلم، موسیقی، صنایع‌دستی، هنرهای مردمی و خوراک فعالیت کنند. در نسل سوم گردشگری که گردشگری خلاق است، مسافران به تجربه و مشارکت در فعالیت‌های مختلف خلاقانه می‌پردازند. می‌توان گفت در این حوزه از گردشگری، گردشگر به مسافر تبدیل می‌شود، گردشگر برداشت سطحی از سفر و مقصد سفر دارد اما مسافر طی سفر با جامعه مقصد کنش خلاقانه دارد.

چنانکه در گزارش‌های مربوط به سال ۲۰۱۱ میلادی (۱۳۹۰) سازمان جهانی گردشگری مطرح شده، در پژوهش‌های آینده گردشگری، گردشگران فرهیخته‌تر خواهند شد و به میزان بیشتری جویای آگاهی‌های جدید و سرمایه‌های فرهنگی خواهند بود. آنها همچنین جویای معنای بیشتر از زندگی خویش بوده در تجربه‌های شخصی خواهان اصالت بیشتری خواهند بود. با توجه به برخی موضوع‌های مطرح شده در «شبکه شهرهای خلاق» می‌توان اذعان کرد شهرهای ایران از ظرفیت قابل‌توجهی برای حضور در شبکه برخوردار هستند.

از طرف دیگر، می‌دانیم که بخشی از موسیقی، صنایع‌دستی و هنرهای عامیانه ایران در فهرست جهانی میراث ناملموس یونسکو به ثبت رسیده که بر ارزش این ظرفیت می‌افزاید. شهرهایی همچون کاشان به خاطر طراحی و صنایع‌دستی و همچنین برخی دیگر از شهرهای ایران به دلایل دیگری که در «شبکه شهرهای خلاق» مطرح است، توانایی حضور در این فهرست را دارند. تنها موضوعی که می‌ماند توجه مسئولان شهری به این مقوله است. از طرفی یکی از شگفت‌انگیزترین موضوع‌هایی که گردشگران خارجی را در هنگام بازدید از کشورمان متحیر می‌کند، سبک زندگی ما ایرانیان است که قابلیت این را دارند که با موضوع‌های مورد توجه در نسل سوم گردشگری هماهنگ باشند.

«گردشگری خلاق» هم‌اکنون بسیار مورد توجه قرار گرفته تا جایی‌که این روزها همایش‌هایی در این زمینه در برخی از شهرهای دنیا برگزار می‌شود و همچنین سایت‌های اینترنتی متنوعی نیز در دنیای مجازی به این موضوع اختصاص داده شده است. بنابراین به‌نظر می‌رسد برای اینکه کشور ما نیز از این فرصت جدید بهره‌مند شود. باید کارشناسان گردشگری و مدیران شهری خیلی زود با این مقوله آشنا شوند و برای آن برنامه‌ریزی کنند.