سیروس علیدوستی/ رئیس پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات
تصمیمگیری و سیاستگذاری مبتنی بر شواهد از رویکردهای نوین در مدیریت عمومی است. تجربههای بیشماری هست که نشان میدهد تصمیمهایی که شواهد و دادهها را نادیده گرفته به سرانجامی نرسیده و تنها هدررفت منابع را در پی داشتهاند. هرگاه گستره یک سیاست به پهنای یک کشور و آینده آن کشیده شود، مخاطره چنین سیاستگذاریهایی بیاندازه خواهد بود. این رویکرد، مفهوم سنجش و ارزیابی را در خود نهفته دارد که دادههایی کلیدی را برای بررسی و بهبود کیفیت، کارایی و اثربخشی برنامهها در دست مدیران میگذارد. از این رو، ساخت و توسعه چنین شاخصهایی برای اندازهگیری ابعاد گوناگون، از منابع مالی و انسانی گرفته تا پیشرفتهای علم و فناوری، همیشه یکی از دغدغههای سیاستگذاران و برنامهریزان علم، فناوری و نوآوری بوده است. با آنکه هیچ شاخصی کامل نیست و نمیتواند گویای همه واقعیت باشد، سازمانهای گوناگونی کوشش کردهاند تا پاسخی برای این نیاز پیدا کنند. از این رو، امروزه شمار فراوانی از این شاخصها و سنجههای ارزیابی در لایههای گوناگون (سازمانی، ملی، منطقهای و جهانی) در دست است.با آنکه همه این شاخصها درخور توجهاند، شاخصهایی که در سطح جهانی منتشر میشوند گستره بزرگتری دارند و برای دولتها از اهمیت بیشتری برخوردارند، چراکه این شاخصها میتوانند گویای وضعیت یک کشور در جهان باشند. این شاخصها دادههای ارزشمندی را نیز برای هر کشور فراهم میکنند که کاربرد آنها میتواند کیفیت تصمیمها را بهبود بخشد. از دیگر ویژگیهای چنین شاخصهایی، مقایسه کشورها با یکدیگر است. هر کشور میتواند خود را با دیگر کشورها در جهان بسنجد و برای بهبود جایگاه خویش بکوشد.شاید همه شاخصهای علم، فناوری و نوآوری به کار سیاستگذاری کشور نیاید، چراکه برخی از آنها سوگیرانه یا بدون کاربرد هستند یا اینکه دادههای روزآمد و درست کشور را دربر ندارند، ولی این شاخصها و جایگاه کشور در آنها به خوبی و یکجا پایش و گزارش نمیشوند. از این رو نیز گاهی دریافت یکپارچه از وضعیت کشور شدنی نیست، گاه آمارهای گوناگونی از یک شاخص گزارش میشود و گاه برخی شاخصها گزارش نمیشوند. این آشفتگی، میتواند سیاستگذاران را از ماهیت و ارزش برخی از شاخصها دور کند یا آنها را به برخی از شاخصها بیباور سازد و این دو، نقش دادهها و شواهد را در تصمیمگیری و سیاستگذاری کاهش دهد و رشد و پیشرفت را در راستای برنامهها و اسناد ملی دستخوش ناپایداری سازد.برای پاسخ به این نیاز، پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) با پشتیبانی دبیرخانه شورایعالی علوم، تحقیقات و فناوری، سامانه «جایگاه علم، فناوری و نوآوری ایران در جهان (نما)» را طراحی و راهاندازی کرده که کوششی برای شناسایی، توصیف و گزارش درست و روزآمد جایگاه کشور در شاخصهای کلیدی جهانی علم، فناوری و نوآوری است. «نما» ساختار و روششناسی این شاخصها را میگوید و امتیاز و رتبه ایران را در ابعاد گوناگون آنها گزارش میدهد. این شاخصها در هفت گروه دستهبندی شدهاند: ۱- جایگاه پژوهشگران؛ ۲- جایگاه نشریههای علمی؛ ۳- جایگاه موسسهها در نظامهای فراگیر رتبهبندی؛ ۴- جایگاه موسسهها در نظامهای موضوعی رتبهبندی؛ ۵- جایگاه موسسهها در نظامهای رتبهبندی وبگاهها؛ ۶- جایگاه ایران در نمایههای استنادی؛ ۷- جایگاه ایران در رتبهبندیهای علم، فناوری و نوآوری. مدیران، سیاستگذاران و پژوهشگران میتوانند به شاخص جهانی دسترسی یابند و از آنها در تصمیمگیری و سیاستگذاری و پژوهش بهره برند. افزون بر این، «نما» جایگاه ایران را میان کشورهای منطقه و جهان و روند آن را در هر شاخص در چند سال گذشته نیز نشان میدهد. «نما» با گرد آوردن شاخصهای گوناگون در کنار هم، ابزاری برای کاربران میسازد که با آمیختن آنها دریافت بهتری از وضع کنونی و روندها پیدا کنند.
