مریم میرزاخانی متولد ۱۳ اردیبهشت ۱۳۵۶ در تهران، ریاضیدان ایرانی و استاد دانشگاه استنفورد بود. میرزاخانی در سال ۱۳۹۳ به دلیل کار بر «دینامیک و هندسه سطوح ریمانی و فضاهای پیمانهای آنها» برنده مدال فیلدز شدکه بالاترین جایزه در ریاضیات است.
به گزارش پایگاه خبری گسترش، وی نخستین زن و نخستین ایرانی برنده مدال فیلدز است. زمینه پژوهشی او مشتمل بر نظریه تایشمولر، هندسه هذلوی، نظریه ارگودیک و هندسه همتافته است. مریم میرزاخانی در دوران تحصیل در دبیرستان فرزانگان تهران، برنده مدال طلای المپیاد جهانی ریاضی در سالهای ۱۳۷۳ (هنگکنگ) و ۱۳۷۴(کانادا) شد و در این سال به عنوان نخستین دانشآموز ایرانی جایزه نمره کامل شد. وی نخستین دختری بود که به گروه المپیاد ریاضی ایران راه یافت، نخستین دختری بود که در المپیاد ریاضی ایران طلا گرفت، نخستین کسی بود که دو سال مدال طلا گرفت و نخستین فردی بود که در آزمون المپیاد ریاضی جهانی نمره کامل دریافت کرد. سپس در سال ۱۳۷۸ کارشناسی خود را در رشته ریاضی از دانشگاه شریف و دکترای خود را در سال ۱۳۸۳ از دانشگاه هاروارد به سرپرستی کورتیس مکمولن از برندگان مدال فیلدز گرفت. از مریم میرزاخانی به عنوان یکی از ۱۰ ذهن جوان برگزیده سال ۱۳۸۴ از سوی نشریه «پاپیولار ساینس» در امریکا و ذهن برتر در رشته ریاضیات تجلیل شد. میرزاخانی برنده جوایزی چون جایزه ستر از انجمن ریاضی امریکا در سال ۱۳۹۲، جایزه کلی و مدال فیلدز در سال ۱۳۹۳ است. وی از ۱۱ شهریور ۱۳۸۷ (اول سپتامبر ۲۰۰۸) در دانشگاه استنفورد استاد دانشگاه و پژوهشگر رشته ریاضیات بود. پیش از این، او استاد دانشگاه پرینستون بود. سلیقه سینمایی میرزاخانی بازتابی از ذات بدون مرز پژوهش اوست، که درگیر کاویدن «خصوصیات اشکال هندسی نامعمول» است. او میگفت: «گاهی مواقع احساس میکنم در یک جنگل بزرگ هستم و نمیدانم به کجا میروم ولی به طریقی به بالای تپهای میرسم و میتوانم همهچیز را واضحتر ببینم. آنچه آنگاه رخ میدهد، واقعا هیجانانگیز است.» فیلم مورد علاقه او، «داگویل» نگاهی خشن به امریکای دوران رکود بزرگ دارد. وی گفته که در کودکی آرزو داشته نویسنده شود. او گفته است: «وقتی بچه بودم رویایم این بود که نویسنده شوم. هیجانانگیزترین لحظاتم را به خواندن رمان میگذراندم، در واقع هر چیزی را به دستم میرسید میخواندم.» همسر وی یان وندراک، پژوهشگر علوم کامپیوتر نظری مرکز تحقیقات آیبیام و اهل جمهوری چک است و از او دارای یک فرزند به نام آناهیتا است. وقتی از او پرسیده شد که چه چیزی برایش بیش از هرچیز دیگری حکم جایزه و پاداشی در پشت یک کار طاقتفرسای ذهنی دارد، در پاسخ گفت: «بهطور قطع رضایتبخشترین اتفاق، همان لحظهای است که میگویی آها! لحظهای که شور و شوق کشف و لذت و شعف درک چیزی جدید را احساس میکنی و احساس اینکه بالای تپهای ایستادهای و چشماندازی کامل را در مقابل داری. اگرچه بیشتر اوقات انجام کار ریاضیاتی برای من مانند این است که در حال کوهنوردی طولانی هستم بدون آنکه مسیر پاخوردهای وجود داشته باشد یا حتی چشمانداز پایان مسیری در تیررس دیدگان باشد.» فعالیتها و افتخارات او به همراه ۹ محقق برجسته دیگر در چهارمین نشست۱۰ استعداد درخشان نشریه پاپیولار ساینس در امریکا مورد تقدیر قرار گرفت. به نوشته یواسای تودی، این فهرست ۱۰ نفره شامل پژوهشگران و نخبگان جوانی است که در حوزههای ابتکاری مشغول به فعالیت هستند و با این حال، به طور معمول از چشم عموم پنهان ماندهاند.این فهرست براساس پیشنهادهای ارائه شده از سوی سازمانهای گوناگون، رئیسان دانشگاهها و ناشران انتشارات علمی برگزیده شدهاند. این پژوهشگران برجسته جوان در حوزههای گوناگونی از گرافیک رایانهای تا ریاضیات و علوم روباتیک، افقهای تازهای در مرزهای جهان اطراف ما گشودهاند که مریم میرزاخانی ریاضیدان ۳۳ ساله ایرانی یکی از آنها است. میرزاخانی در ۱۳۷۸ موفق شد راهحلی برای یک مشکل ریاضی پیدا کند. ریاضیدانان مدتهاست به دنبال یافتن راه عملی برای محاسبه حجم رمزهای جایگزین فرمهای هندسی هذلولی بودهاند و در این میان مریم میرزاخانی جوان در دانشگاه پرینستون نشان داد که با استفاده از ریاضیات شاید بتوان بهترین راه را به سوی دست یافتن به راهحلی روشن در اختیار داشت: محاسبه عمق حلقههای ترسیم شده روی سطوح هذلولی. میرزاخانی در تلاش بود تا معمای ابعاد گوناگون فرمهای غیرطبیعی هندسی را حل کند. (در صورتی که جهان از قاعده هندسه هذلولی پیروی کند، ابتکار وی به تعریف شکل و حجم دقیق جهان کمک خواهد کرد.) در واقع مشکل این است که برخی از این اشکال هذلولی همچون doughnuts یا amoebas دارای ظاهری بسیار نافرم هستند که محاسبه حجم آنها را به معمایی جدی برای ریاضیدانان مبدل کرده است. اما میرزاخانی با یافتن راهی جدید در واقع دست به ابتکار عمل بزرگی زد و با ترسیم یک سری از حلقهها روی سطح اینگونه اشکال پیچیده به محاسبه حجم آنها پرداخت. کاربردهای عملی اندکی برای پژوهش او وجود دارد ولی اگر مشخص شود که جهان با هندسه هذلولی اداره میشود، کار او میتواند به تعریف دقیق شکل و حجم آن کمک کند.میرزاخانی در سال ۱۳۸۹ به دلیل دستاوردهایش در ریاضیات برنده جایزه بلومنتال شد. در اعلامیهای که انجمن ریاضی امریکا به مناسبت برنده شدن این جایزه برای میرزاخانی منتشر کرد، دلیل گرفتن این جایزه مهم ریاضی، «خلاقیت استثنایی، و تز (دکترای) مبتکرانه که در آن، ابزارهای گوناگونی از هندسه هذلولوی گرفته تا روشهای کلاسیک فرمهای اتومورفیک و تقلیل سیمپلکتیک برای بهدست آوردن نتایجی در ۳ مسئله مهم ترکیب شدهاند» عنوان شد.در سال ۱۳۹۰، میرزاخانی حدس «شار زلزله» ویلیام ترستن روی فضاهای تایشمولر را که مدتها پرسشی باز و بیپاسخ در ریاضی بود به اثبات رساند. این حدس میگوید که چنین شاری لزوما ارگودیک است.میرزاخانی در سال ۱۳۹۳ به همراه الکس اسکین و امیر محمدی ثابت کرد که ژئودزیکهای مختلط و بستارهای آنها، بسیار منظم هستند، نه بر خلاف انتظار نامنظم یا فراکتالی. به عبارت دیگر، بستارهای چنین ژئودزیکهایی جبری هستند بنابراین، ویژگیهایی ازجمله صلب بودن (rigidity) را دارند. اتحادیه جهانی ریاضی در مطلبی با نام «کار مریم میرزاخانی »این نتایج را چنین توصیف کرد: «یافتن این حقیقت، شگفتانگیز است که تصلب در فضاهای همگن، چگونه انعکاسی در فضاهای ناهمگنی همچون جهان فضای پیمانهای دارد». جوایز و افتخارات کسب مدال طلای المپیاد دانشآموزی کشور (سالهای ۱۳۷۳ و ۱۳۷۴) کسب مدال طلای المپیاد جهانی ریاضی برای دو سال متوالی در هنگکنگ (۱۳۷۳) و کانادا (۱۳۷۴) کسب نمره کامل (۴۲ از ۴۲) برای نخستینبار در جهان در المپیاد ریاضی کانادا (سال ۱۳۷۴) تقدیر شده از سوی نشریه پاپیولار ساینس امریکا به عنوان یکی از ۱۰ نخبهای که در حوزههای ابتکاری مشغول به فعالیتاند و به طور معمول ناشناخته هستند. کشف راهحل مسئله ریاضی برای کمک به محاسبه حجم رمزهای جایگزین فرمهای هندسی هذلولی دریافت جایزه بلومنتال به دلیل دستاوردهای علمی (سال ۱۳۸۹) جایزه ستر از سوی انجمن ریاضی امریکا (سال ۱۳۹۲) دریافت جایزه تحقیقاتی کلی (سال ۱۳۹۳) دریافت مدال فیلدز معروف به نوبل ریاضیات (سال ۱۳۹۳) عضویت در آکادمی ملی علوم امریکا (سال ۱۳۹۵) این نابغه ایرانی ۴ سال قبل به بیماری سرطان مبتلا شده بود اما اعلام شد که میرزاخانی به دلیل سرطان سینه در امریکا درحال درمان است و سرطان به مغز استخوان وی سرایت کرده است. این خبر با واکنشهای زیادی همراه بود. ظهر روز شنبه، ۲۴ تیر ۱۳۹۶، یکی از بستگان میرزاخانی و همچنین فیروز نادری (از مدیران ایرانی ناسا و نماینده اصغر فرهادی در مراسم اسکار ۱۳۹۶) خبر فوت ایشان را در ۴۰ سالگی به گوش جهانیان رساندند.
