نهاد بین‌المللی «هبیتات» اخیراً توصیه‌هایی تازه به شهرداران جهان ارائه کرده که به‌ویژه برای کلان‌شهری مانند تهران در شرایط کنونی، کاملاً قابل تأمل و کاربردی است. در این گزارش، زباله‌گردها نه به‌عنوان معضلی اجتماعی، بلکه به‌عنوان «بازیگران خاموش اما تأثیرگذار» در مدیریت پسماند شهری معرفی شده‌اند. این نهاد تأکید دارد اگر این افراد به رسمیت شناخته و به‌درستی ساماندهی شوند، می‌توانند تا نیمی از زباله‌های شهری را به‌طور مؤثر جمع‌آوری کرده و در مسیر بازیافت قرار دهند. این در حالی است که تهران، به دلیل کاهش چشمگیر نیروی انسانی در بخش خدمات شهری، با افت نگران‌کننده ۸۰ درصدی در تعداد پاکبان‌ها مواجه شده و بیش از پیش به بازنگری در سیاست‌های مدیریت پسماند نیاز دارد.

در ماه‌های اخیر، بازار مسکن و اجاره در ایران وارد مرحله‌ای از رکود عمیق شده که ابعاد آن نه‌تنها فعالان این حوزه را نگران کرده، بلکه پیامدهای آن در زندگی روزمره شهروندان نیز به‌وضوح احساس می‌شود. با وجود وعده‌های مختلف برای ساماندهی این بازار، واقعیت‌های میدانی چیز دیگری را نشان می‌دهند؛ از رشد قیمت‌ها در برابر کاهش قدرت خرید گرفته تا افت چشمگیر تمایل به ساخت‌وساز، همه از بحرانی حکایت دارند که در حال ریشه‌دار شدن است.

هر زمان تصمیمی گرفته شود و بخواهیم این تصمیم را اجرا کنیم، به ویژه اگر این تصمیم بزرگ باشد، حتما یک شوک به بازار کار وارد خواهد شد. اکنون نیز خروج کارگران اتباع از نوع غیرقانونی به بازار کار شوک می دهد. به این دلیل که تعداد این نوع کارگران قابل توجه است.

این روزهای مردادماه، اردوگاه بزرگ بازگشت در شرق تهران به شکل عجیبی خلوت است. اگر تابلویی سردر آن نباشد، شاید کسی متوجه نشود که اینجا یکی از مراکز اصلی بازگشت مهاجران غیرمجاز افغانستانی است.

با بررسی دقیق این نتیجه حاصل می‌شود که هزینه‌های مالی و اجتماعی مهاجران افغان برای اقتصاد ایران بیش از سود آنان بوده است.

مهاجران افغان در ایران همزمان که چرخ‌های ساخت‌وساز و کشاورزی را با دستمزدهای پایین‌تر و بهره‌وری بالاتر به حرکت درمی‌آورند، بار سنگینی بر دوش اقتصاد کشور می‌گذارند. سیستم یارانه‌ای پرهزینه ایران سالانه میلیاردها دلار برای تأمین سوخت، انرژی و آموزش رایگان مهاجران هزینه می‌کند؛ تنها یارانه پنهان انرژی به افغان‌ها، ده‌ها هزار میلیارد تومان برآورد می‌شود و حضور ۳۰۰ هزار دانش‌آموز افغان، فشار مالی قابل‌توجهی به نظام آموزشی وارد کرده است. با این حال، بخش خصوصی از حضور این کارگران منتفع می‌شود و سالانه حدود ۸۵۰ میلیون دلار صرفه‌جویی می‌کند؛ واقعیتی دوگانه که از یک سو به صرفه‌جویی اقتصادی می‌انجامد و از سوی دیگر چالش‌های اجتماعی و مالی جدی را برای دولت و جامعه ایرانی به همراه دارد.

موضوع خروج اتباع غیرمجاز از ایران در ماه‌های اخیر به یکی از چالش‌های پیچیده و پرحاشیه تبدیل شده است که ابعاد مختلفی از جمله حقوق بشری، امنیتی و اجتماعی را در بر می‌گیرد. این مسئله نه تنها بار سنگینی بر سیستم‌های انتظامی و مرزبانی وارد کرده، بلکه موجب نگرانی‌هایی در سطح جامعه و نهادهای مدنی شده است که به دنبال راهکارهای انسانی و قانونی برای مدیریت این روند هستند.

سیاست جریمه اتباع غیرمجاز در ایران، که قرار بود با جریمه‌ای پنج برابر حداقل دستمزد روزانه، نظم را به بازار کار و زیرساخت‌ها بازگرداند، در عمل به یک وعده توخالی بدل شده است. نه کارفرمایان جریمه می‌پردازند، نه نهادهای نظارتی بازرسی می‌کنند، و نه درآمدها صرف بهبود زیرساخت‌ها می‌شود. حمید حاج‌اسماعیلی، کارشناس بازار کار، هشدار می‌دهد که این سیاست شکست‌خورده، اقتصاد پنهان و رانت را تقویت کرده و معیشت ایرانیان را به خطر انداخته است.

نقش اتباع افغان در صنعت ساخت‌وساز ایران، به‌ویژه در بخش مسکن، طی سال‌های گذشته نقشی محوری و انکارناپذیر بوده است. حضور پررنگ نیروی کار افغان در کارگاه‌های ساختمانی شهرهای بزرگ و کوچک کشور، به عاملی تعیین‌کننده در پیشبرد پروژه‌های عمرانی بدل شده است. این حضور نه‌تنها در پروژه‌های دولتی بلکه در ساخت‌وسازهای شخصی نیز به‌شدت محسوس بوده و بسیاری از سازندگان و کارفرمایان، نیروی کار افغان را به دلیل مهارت، تجربه و دستمزد پایین‌تر نسبت به نیروی کار داخلی ترجیح داده‌اند.

خروج برنامه‌ریزی‌شده اتباع غیرمجاز از تهران، دریچه‌ای به سوی فرصت‌های شغلی برای جوانان ایرانی باز کرده است. مدیرکل امور اجتماعی استانداری تهران معتقد است این اقدام نه‌تنها امنیت اجتماعی را تقویت می‌کند، بلکه فضایی برای درخشش نیروهای متخصص داخلی در خدمات شهری و پیمانکاری فراهم می‌آورد.

ثبت‌نام دانش‌آموزان اتباع خارجی در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ با مقررات جدیدی همراه است؛ تنها با معرفی‌نامه رسمی از دفاتر کفالت یا مرکز امور اتباع و مهاجران خارجی امکان‌پذیر است و ثبت‌نام در مناطق غیرمجاز ممنوع شد.این سیاست‌ها، دسترسی به آموزش را برای مهاجران قانونمند می‌کند.

رییس کانون انبوه‌سازان تهران گفت: بیش از ۵۰ درصد کارگران ساختمانی در تهران از اتباع افغان بودند و پس از جنگ تحمیلی تصمیم گرفته شد که اتباع افغان از کشورمان خارج شوند و از آنجایی که در صنعت ساختمان برای رشته‌های مانند کارگر ساختمانی، آرماتور بند، سیمان کار، سنگ کار، بنا و کارگر ساده کارگران افغان به کار گرفته می‌شدند، حالا با کمبود کارگر در این رشته‌ها مواجه هستیم.

با ابلاغ شیوه‌نامه جدید ثبت‌نام دانش‌آموزان اتباع در مدارس، آموزش‌وپرورش تهران اعلام کرد که از سال تحصیلی جدید، ۸۰ هزار دانش‌آموز اتباع غیرمجاز از سامانه آموزشی حذف خواهند شد. این تصمیم در راستای ساماندهی وضعیت تحصیلی و کاهش فشار بر زیرساخت‌های آموزشی اتخاذ شده است.

در بزنگاهی تاریخی که سرنوشت نیروی کار و اقتصاد ایران در دستان تصمیم‌سازان مجلس و دولت رقم می‌خورد، طرح اخراج اتباع غیرمجاز از کشور نه‌تنها مرزهای قانونی را ترسیم می‌کند، بلکه دریچه‌ای تازه به روی کارگران ایرانی می‌گشاید؛ دریچه‌ای به سمت فرصت‌های شغلی بیشتر، دستمزدهای عادلانه‌تر و بازتعریف نقش کارگر ایرانی در اقتصاد ملی. سخنان قاطع احمد فاطمی، نماینده بابل در مجلس دوازدهم، تأکیدی دوباره است بر عزم جدی قانون‌گذاران برای اجرای این طرح بدون استثنا؛ طرحی که اگرچه در ظاهر پاسخی به دغدغه‌های امنیتی و اقتصادی کشور است، اما در عمق خود، می‌تواند مقدمه‌ای باشد برای شکل‌گیری نظم تازه‌ای در بازار کار ایران؛ نظمی که در آن کارگران ایرانی، با ارتقای مهارت‌ها و جسارت در مذاکره، به جایگاه واقعی خود نزدیک‌تر شوند و اقتصاد کشور نیز از نیروی کار داخلی توانمند بهره‌مند شود.

خروج اتباع خارجی از بازار کار ایران، فرصتی بی‌سابقه برای کارگران ایرانی به ارمغان آورده است. مهرداد لاهوتی، نایب رییس کمیسیون برنامه و بودجه مجلس، با تأکید بر آموزش و صنعتی‌سازی، راهکاری نوین برای جایگزینی نیروی کار خارجی با کارگران داخلی ارائه کرده است. در حالی که برخی از کمبود نیروی کار در بخش‌هایی مانند ساخت‌وساز و پاکبانی ابراز نگرانی می‌کنند، این تحول می‌تواند با حمایت دولت و اراده کارگران، به نقطه عطفی برای توانمندسازی نیروی کار ایرانی و ارتقای استانداردهای شغلی تبدیل شود. آیا ایران آماده است تا با مهارت‌آموزی و فناوری، این چالش را به فرصتی طلایی برای اقتصاد و جامعه بدل کند؟

خیابان‌های منطقه صنعتی سیاه‌سنگ، که روزگاری از شلوغی و رونق پر بود، حالا در سکوتی غریب فرو رفته است. اخراج گسترده مهاجران افغان، کارگاه‌های این منطقه را با کمبود نیروی کار مواجه کرده و کرکره‌های بسیاری از مغازه‌ها و کارگاه‌ها پایین کشیده شده است. آگهی‌های استخدام روی دیوارها حکایت از بحرانی عمیق در بازار کار دارد. آیا این منطقه می‌تواند از این شوک اقتصادی جان سالم به در ببرد؟

وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی از برقراری پوشش بیمه‌ای و مستمری برای تمام کارگران جانباخته در حادثه بندر شهید رجایی خبر داد. این اقدام در کنار تخصیص مسکن برای خانواده‌های قربانیان، گامی در جهت حمایت از حقوق کارگران است، در حالی که وزیر بر رعایت استانداردهای انسانی در محیط کار تأکید کرد.

خروج گسترده اتباع خارجی از ایران، به‌ویژه در شرایطی که جمعیت مهاجران نقش قابل‌توجهی در بازار اجاره ایفا می‌کردند، می‌تواند در کوتاه‌مدت باعث کاهش فشار تقاضا در برخی مناطق شهری شود. با کاهش ناگهانی تقاضا برای اجاره مسکن، خصوصاً در مناطق مهاجرپذیر و حاشیه‌نشین، احتمال کاهش یا دست‌کم ثبات نسبی نرخ اجاره در این نواحی افزایش می‌یابد.

خروج صدها هزار مهاجر افغان از ایران، بازار کار کشور را در آستانه تحولی بزرگ قرار داده است. آیا این موج مهاجرت معکوس، اقتصاد ایران را به سوی بهره‌وری و شفافیت سوق می‌دهد یا شوک کمبود نیروی کار، بخش‌های کلیدی مانند ساخت‌وساز و کشاورزی را فلج خواهد کرد؟

نماینده مردم لنگرود در مجلس، با رد تاثیر منفی خروج اتباع غیرمجاز بر صنعت ساخت‌وساز، بر ضرورت نیروسازی و استفاده از ظرفیت صنعتی‌سازی در این بخش تأکید کرد.