توسعه روابط ریلی ایران و افغانستان وارد مرحله تازهای شده؛ از یک سو سرمایهگذاران ایرانی برای مشارکت در ساخت راهآهن بلخ–هرات اعلام آمادگی کردهاند و از سوی دیگر توسعه محور هرات–مزارشریف در دستور کار قرار گرفته است.
این تحولات میتواند راه را برای شکلگیری یک مسیر ریلی از ایران به افغانستان، آسیای مرکزی و در نهایت چین هموار کند.
علیرضا بیکدلی، سرپرست سفارت جمهوری اسلامی ایران در کابل در دیدار روز گذشته (دوشنبه، ۹ شهریورماه) با مولوی عبدالکریم فاتح، رئیس عمومی اداره خط آهن افغانستان، گفته بود که شماری از سرمایهگذاران ایرانی آماده سرمایهگذاری در ساخت راهآهن بلخ ـ هرات هستند.
این اعلام آمادگی در شرایطی انجام شده که مسیر ریلی خواف–هرات نیز در حال افزایش ظرفیت حمل بار میان دو کشور است. جبارعلی ذاکری، مدیرعامل شرکت راهآهن در گفتوگو با خبرنگار اقتصادی خبرگزاری فارس عنوان کرده بود که از طریق راهآهن خواف–هرات ماهانه حدود ۱۳۰ هزار تن کالا جابهجا میشود و هدفگذاری سال جاری نیز حمل ۱.۵ تا ۲ میلیون تن بار به افغانستان است.
این ظرفیت در حالی ایجاد شده که در گذشته حجم جابهجایی کالا از طریق شبکه ریلی افغانستان بسیار محدود بود. و سالانه کمتر از ۱۵ هزار تن بود.
در همین حال، توسعه شبکه ریلی افغانستان میتواند ابعاد این همکاری را فراتر از تجارت دوجانبه ایران و افغانستان ببرد. بر اساس برنامههای مطرحشده، اتصال ریلی ایران به افغانستان، تاجیکستان و چین یکی از اهداف توسعه این مسیر است.
مدیرعامل راهآهن جمهوری اسلامی ایران، اتصال شرق به غرب از طریق ریل استاندارد (عرض خط ۱۴۳۵ میلیمتر) را یکی از دستاوردهای مهم این طرح دانسته و معتقد است این مسیر میتواند هزینه عبور کالا از تنگه واخان را کاهش دهد.
از سوی دیگر، عملیات اجرایی راهآهن هرات–مزارشریف نیز با مشارکت ایران آغاز شده است. فاز نخست این پروژه حدود ۱۰۰ کیلومتر از ایستگاه روزنک تا کوشک را دربرمیگیرد و در ادامه توسعه شبکه خواف–هرات تعریف شده است.
در صورت تکمیل حلقههای ریلی این مسیر، افغانستان میتواند از یک کشور محصور در خشکی به یکی از مسیرهای ارتباطی میان ایران، آسیای مرکزی و چین تبدیل شود و ایران نیز امکان تقویت جایگاه خود در کریدورهای شرق–غرب را به دست آورد.
همزمان، راهآهن ایران برای توسعه ظرفیتهای مرزی نیز برنامههایی در دست اجرا دارد. ارتقای ظرفیت ایستگاههای خواف و سنگان و برنامه دوخطه کردن محور سنگان–بافق از جمله اقداماتی است که میتواند ظرفیت حمل بار در شرق کشور را افزایش دهد.
همچنین طرح ایجاد «دهکده لجستیک خواف» در حال مطالعه و طراحی است و فعالان بخش خصوصی از جمله بنیاد مستضعفان برای سرمایهگذاری در این حوزه اعلام آمادگی کردهاند.
مجموع این تحولات نشان میدهد مسیر ریلی شرق ایران دیگر صرفاً یک ارتباط مرزی با افغانستان نیست؛ بلکه در صورت تکمیل زیرساختها و تحقق سرمایهگذاریها، میتواند به یکی از حلقههای مهم اتصال ایران به بازارهای آسیای مرکزی و چین تبدیل شود؛ مسیری که همزمان ظرفیت ترانزیتی افغانستان و نقش ایران در نقشه جدید حملونقل اوراسیا را تقویت خواهد کرد.
